- Η Σύγχρονη Εποχή σηματοδοτεί την πρώτη παγκοσμιοποίηση, με τη σταθερή σύνδεση της Ευρώπης, της Αμερικής, της Αφρικής και της Ασίας μέσω ωκεάνιων οδών.
- Ένας βαθύς οικονομικός και κοινωνικός μετασχηματισμός λαμβάνει χώρα: η άνοδος του εμπορικού καπιταλισμού, η ενδυνάμωση των μοναρχιών και η εξέλιξη της αστικής τάξης.
- Οι μεγάλες θρησκευτικές, πολιτικές και στρατιωτικές κρίσεις (Μεταρρύθμιση, θρησκευτικοί πόλεμοι, επαναστάσεις) αναδιαμορφώνουν τον χάρτη των δυνάμεων και τις ιδέες της κυριαρχίας.
- Στην Αμερική, οι διαδικασίες κατάκτησης, αποικιοκρατίας και ανεξαρτησίας οδήγησαν στην εμφάνιση νέων δημοκρατιών και σε κεντρικό ρόλο στη σύγχρονη παγκόσμια ιστορία.
Η λεγόμενη Σύγχρονη Εποχή ήταν, πάνω απ' όλα, η στιγμή που ο πλανήτης έγινε για πρώτη φορά ένα διασυνδεδεμένο ιστορικό στάδιο . Από τα μέσα του 15ου αιώνα και μετά, τα ωκεάνια ταξίδια που χρηματοδοτούνταν από τις ευρωπαϊκές μοναρχίες άνοιξαν μόνιμες διαδρομές μεταξύ Ευρώπης, Αφρικής, Ασίας και Αμερικής, απελευθερώνοντας μια συνεχή ανταλλαγή ανθρώπων, αγαθών, ιδεών, θρησκειών και ασθενειών. Αυτό που συχνά θεωρούμε «ανακαλύψεις» από μια ευρωπαϊκή οπτική γωνία αντιπροσώπευε, για πολλές κοινωνίες, μια πραγματική καταστροφή, αλλά και το σημείο εκκίνησης μιας αρχικής οικονομικής και πολιτιστικής παγκοσμιοποίησης.
Σήμερα, μεγάλο μέρος της ιστοριογραφίας αμφισβητεί την κλασική, ευρωκεντρική προσέγγιση που παρουσίαζε τη Σύγχρονη Εποχή ως μια ομοιογενή παγκόσμια περίοδο. Τονίζεται ολοένα και περισσότερο ότι, ενώ η Δύση εισήλθε στον κύκλο του εμπορικού καπιταλισμού, των εθνών-κρατών και της υπερπόντιας επέκτασης , άλλοι πολιτισμοί (κινεζικοί, ινδικοί, ισλαμικοί, ιαπωνικοί, αφρικανικοί) ακολούθησαν τις δικές τους τροχιές, μερικές φορές σχετικά ανέγγιχτοι από αυτές τις αλλαγές. Ακόμα κι έτσι, η έλξη της Ευρώπης τελικά διαμόρφωσε τη ζωή όλων αυτών, ειδικά στην Αμερική και την Αφρική, όπου ο αποικισμός και το δουλεμπόριο άλλαξαν ριζικά τις κοινωνικές και δημογραφικές δομές.
Πότε αρχίζει και πότε τελειώνει η Σύγχρονη Εποχή;
Η περιοδολόγηση της Νεότερης Εποχής δεν είναι μια ακριβής επιστήμη, αλλά μάλλον μια παιδαγωγική συμφωνία μεταξύ των ιστορικών . Η αρχή της τοποθετείται παραδοσιακά γύρω στα μέσα του 15ου αιώνα και το τέλος της στις τελευταίες δεκαετίες του 18ου αιώνα, αλλά οι συγκεκριμένες ημερομηνίες ποικίλλουν ανάλογα με τις εθνικές παραδόσεις και τις ιστοριογραφικές σχολές.
Το πιο συχνά αναφερόμενο σημείο εκκίνησης είναι η οθωμανική κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης το 1453 , η οποία ερμηνεύεται ως το συμβολικό τέλος του Μεσαίωνα και του βυζαντινού κόσμου. Ακριβώς αυτή την εποχή η εκτύπωση κινητών στοιχείων εξαπλώθηκε ευρέως στην Ευρώπη και ένα κύμα Ελλήνων λογίων και χειρογράφων έφτασε στην Ιταλία, τροφοδοτώντας τον Ουμανισμό και την Αναγέννηση. Ένα άλλο βασικό ορόσημο είναι το 1492: η άφιξη του Κολόμβου στην Αμερική , η οποία άλλαξε για πάντα τη νοοτροπία του κόσμου και σηματοδότησε την αρχή της ευρωπαϊκής διατλαντικής επέκτασης.
Όσον αφορά το τέλος, δεν υπάρχει ομόφωνη συμφωνία. Οι ιστοριογραφίες που επηρεάζονται από τη γαλλική παράδοση τείνουν να υποδεικνύουν τη Γαλλική Επανάσταση του 1789 ως την αρχή της Σύγχρονης Εποχής, λόγω του πολιτικού, κοινωνικού και ιδεολογικού της αντίκτυπου. Άλλοι προτείνουν την ανεξαρτησία των Ηνωμένων Πολιτειών (1776), τους Ισπανοαμερικανικούς πολέμους ανεξαρτησίας (1809–1824) ή τον Ισπανικό Πόλεμο της Ανεξαρτησίας (1808) ως ορόσημα κοσμογονικής αλλαγής.
Ορισμένοι Αγγλοσάξονες ιστορικοί, ωστόσο, προτιμούν να μιλούν για μια «Πρώιμη Νεότερη Περίοδο» που εκτείνεται από τον 15ο έως τον 18ο αιώνα, διατηρώντας τον όρο «Σύγχρονη Ιστορία» για τον 19ο αιώνα και μετά. Για όσους υιοθετούν αυτό το πλαίσιο, η Νεότερη Εποχή δεν τελείωσε απότομα , αλλά μάλλον συνεχίστηκε και μετασχηματίστηκε, τελικά συγχωνευόμενη με τη βιομηχανική και σύγχρονη κοινωνία.
Σε κάθε περίπτωση, το ουσιώδες είναι να κατανοήσουμε ότι δεν υπήρξε απότομη διακοπή από τη μια μέρα στην άλλη: η μετάβαση από τον Μεσαίωνα στη Σύγχρονη Εποχή, και από αυτήν στη Σύγχρονη Εποχή, ήταν μια σταδιακή διαδικασία, με μακροχρόνιες αλλαγές που συνυπήρχαν με ξαφνικές κρίσεις, πολέμους και επαναστάσεις.
Οικονομικοί μετασχηματισμοί: από τον φεουδαρχικό κόσμο στον εμπορικό καπιταλισμό
Ένα από τα καθοριστικά χαρακτηριστικά της Σύγχρονης Εποχής είναι ο αργός αλλά ασταμάτητος μετασχηματισμός μιας κυρίως αγροτικής και φεουδαρχικής Ευρώπης σε μια κοινωνία όπου το εμπόριο, οι πόλεις και το κεφάλαιο απέκτησαν αποφασιστική σημασία. Η ύπαιθρος δεν εγκαταλείφθηκε από τη μια μέρα στην άλλη, ούτε εξαφανίστηκαν τα φεουδαρχικά κτήματα, αλλά η οικονομία ενσωμάτωσε μια νέα αστική και εμπορική διάσταση που άνοιξε το δρόμο για τον βιομηχανικό καπιταλισμό του 19ου αιώνα.
Μετά την κρίση του Ύστερου Μεσαίωνα (πανώλες, πόλεμοι, λιμοί), ο 16ος αιώνας είδε μια δημογραφική και οικονομική ανάκαμψη που συνοδεύτηκε από την λεγόμενη Επανάσταση των Τιμών : μια διαρκή αύξηση των τιμών σε όλη την Ευρώπη, που συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με την μαζική εισροή χρυσού και ασημιού από την Αμερική και την επακόλουθη αύξηση της ζήτησης. Αυτό το φαινόμενο άλλαξε ριζικά τα εισοδήματα, τη φορολογία και τις κοινωνικές σχέσεις, ωφελώντας ορισμένους τομείς (έμπορους, προμηθευτές του Στέμματος) και βλάπτοντας άλλους (αγρότες, μισθωτούς).
Παράλληλα, αυτό που ορισμένοι συγγραφείς, όπως ο Fernand Braudel και ο Immanuel Wallerstein, έχουν ονομάσει παγκόσμια οικονομία ατλαντικής κλίμακας, εδραιώνεται . Ο οικονομικός άξονας μετατοπίζεται από τη Μεσόγειο στον Ατλαντικό Ωκεανό: η Σεβίλλη, η Λισαβόνα, το Άμστερνταμ και το Λονδίνο γίνονται βασικοί κόμβοι στα εμπορικά δίκτυα που συνδέουν την Ευρώπη με την Αμερική, την Αφρική και την Ασία. Το λεγόμενο τριγωνικό εμπόριο - ευρωπαϊκά μέταλλα και μεταποιημένα προϊόντα, αφρικανοί σκλάβοι και αμερικανικά αποικιακά προϊόντα - είναι μία από τις κινητήριες δυνάμεις αυτού του συστήματος.
Η άλλη όψη αυτής της καπιταλιστικής ορμής είναι η εντατική εκμετάλλευση των περιφερειών. Η Αμερική ενσωματώνεται στο σύστημα κυρίως ως προμηθευτές πολύτιμων μετάλλων και γεωργικών προϊόντων (ζάχαρη, κακάο, καπνός, βαμβάκι), ενώ η Αφρική υφίσταται την άγρια ανάπτυξη του δουλεμπορίου για την προμήθεια εργατικού δυναμικού για φυτείες και ορυχεία. Ασιατικοί πολιτισμοί, όπως η Κίνα, η Ινδία και η Ιαπωνία, διατηρούν επιλεκτική συμμετοχή στο ευρωπαϊκό εμπόριο για μεγάλο μέρος της περιόδου, διατηρώντας υψηλό βαθμό εσωτερικής αυτονομίας.
Σε θεωρητικό επίπεδο, οι εμπορικές πρακτικές του ύστερου Μεσαίωνα (πανηγύρεις, τραπεζικές συναλλαγές, συναλλαγματικές) έγιναν πιο εξελιγμένες και οδήγησαν σε μια ξεχωριστή οικονομική βιβλιογραφία . Πρώτον, ο μερκαντιλισμός, στενά συνδεδεμένος με τα συμφέροντα των μοναρχιών (συσσώρευση πολύτιμων μετάλλων, θετικό εμπορικό ισοζύγιο, ισχυρή κρατική παρέμβαση)· αργότερα, τον 18ο αιώνα, η γαλλική φυσιοκρατία· και τέλος, το έργο του Άνταμ Σμιθ για τον Πλούτο των Εθνών, το οποίο έθεσε τα δογματικά θεμέλια του οικονομικού φιλελευθερισμού και αποτελεί μέρος της ιστορίας της οικονομικής σκέψης.
Κοινωνία, αστική τάξη και κοινωνική αλλαγή στη Σύγχρονη Εποχή
Κοινωνικά, η Σύγχρονη Εποχή εξακολουθεί να ορίζεται συχνά ως μια κοινωνία τάξεων ή τάξεων , όπου τα προνόμια, η τιμή και το νομικό καθεστώς έχουν μεγαλύτερη σημασία από τον καθαρό οικονομικό πλούτο. Η αριστοκρατία και ο κλήρος συνεχίζουν να κατέχουν την κορυφή, απολαμβάνοντας φορολογικές απαλλαγές και προνόμια, ενώ η συντριπτική πλειοψηφία - αγρότες και απλοί πολίτες των πόλεων - επωμίζονται το δημοσιονομικό βάρος του συστήματος.
Σε αυτό το πλαίσιο, η αστική τάξη - οι κάτοικοι των πόλεων και των κωμοπόλεων που ασχολούνται με το εμπόριο, τα χρηματοοικονομικά ή τις εξειδικευμένες τέχνες - κατέχει μια διφορούμενη θέση. Αφενός, συσσωρεύουν κεφάλαιο, οργανώνονται σε εμπορικά δίκτυα που διασχίζουν την Ευρώπη από βορρά προς νότο και χτίζουν εκτεταμένες εμπορικές αυτοκρατορίες (όπως η Βενετία, η Γένοβα ή η Χανσεατική Ένωση). Από την άλλη πλευρά, από νομική και τιμητική άποψη, παραμένουν «κοινοί άνθρωποι», χωρίς τα προνόμια της αριστοκρατίας.
Για να ανέλθουν σε κοινωνική θέση, πολλά μέλη της αστικής τάξης επιδίωξαν την ευγενή άνοδο μέσω της αγοράς τίτλων ή μέσω γάμου, ενσωματώνοντάς τα έτσι στην παλιά αριστοκρατία. Η Ισπανική Μοναρχία, για παράδειγμα, ανέπτυξε ένα πολύπλοκο σύστημα πώλησης αξιωμάτων και τιμών που οδήγησε σε αυτό που ορισμένοι ιστορικοί έχουν ονομάσει «σταθερή αλλαγή» : σημαντική ατομική κινητικότητα χωρίς θεμελιώδη αλλαγή της κοινωνικής δομής.
Ο αγροτικός κόσμος παραμένει η δημογραφική βάση: το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού ζει από τη γη, συχνά υπό συνθήκες χαμηλής παραγωγικότητας και ευπάθειας σε κρίσεις διαβίωσης. Ωστόσο, η τεκμηρίωση που έχουμε -συμβολαιογραφικά αρχεία, φορολογικά μητρώα, αρχεία πόλης και πολιτείας- είναι ως επί το πλείστον αστική, γεγονός που έχει εν μέρει συσκοτίσει την αγροτική εμπειρία στην ιστορική ανασυγκρότηση.
Εκτός Ευρώπης, η εφαρμογή της έννοιας της αστικής τάξης είναι πιο προβληματική. Έχει γίνει λόγος για «αστικές» αστικές ομάδες στο σογκούν Τοκουγκάβα της Ιαπωνίας ή σε ορισμένες κινεζικές πόλεις, αλλά οι πολιτικές και κοινωνικές δομές ήταν διαφορετικές. Στον ισλαμικό κόσμο, υπήρχαν εύποροι έμποροι και ζωντανά σουκ, αλλά δεν αναδύθηκε μια αστική δύναμη ικανή να αμφισβητήσει ανοιχτά την αυτοκρατορική ή θρησκευτική εξουσία, όπως στη βορειοδυτική Ευρώπη.
Ο κόσμος συνδεδεμένος: Ευρώπη, Αμερική, Αφρική και Ασία
Ίσως το πιο επαναστατικό χαρακτηριστικό της Σύγχρονης Εποχής είναι η εγκαθίδρυση αυτού που ορισμένοι συγγραφείς αποκαλούν «πρώτη ενότητα του κόσμου ». Οι αποστολές που χρηματοδοτήθηκαν από τα Ιβηρικά στέμματα - με προσωπικότητες όπως ο Κολόμβος, ο Βάσκο ντα Γκάμα, ο Μαγγελάνος και ο Κάμποτ - και αργότερα από δυνάμεις όπως η Γαλλία, η Αγγλία και η Ολλανδία, άνοιξαν και εδραίωσαν θαλάσσιες διαδρομές που παρέμειναν ενεργές για αιώνες.
Η Ισπανία έχτισε μια τεράστια αμερικανική αυτοκρατορία, δομημένη γύρω από αντιβασιλείς, audiencias και αποικιακές πόλεις που ήταν διατεταγμένες σε ένα πλέγμα, με μεγάλες κεντρικές πλατείες και σχεδιασμένη πολεοδομία. Η Πορτογαλία ειδικεύτηκε σε εμπορικούς σταθμούς και παράκτιους θύλακες στην Αφρική, τη Βραζιλία και την Ασία (Γκόα, Μακάο, Μαλάκα). Η Ολλανδία, και αργότερα η Αγγλία και η Γαλλία, δημιούργησαν τα δικά τους εμπορικά δίκτυα και αποικίες στην Καραϊβική, τη Βόρεια Αμερική, την Αφρική και την Ινδία.
Η Αμερική υπέστη πρωτοφανείς δημογραφικές επιπτώσεις. Οι επιδημίες που προκάλεσαν οι Ευρωπαίοι - ευλογιά, ιλαρά, γρίπη - σε συνδυασμό με πολέμους, καταναγκαστική εργασία και την αναστάτωση των ιθαγενών κοινωνιών, προκάλεσαν μια κατάρρευση του πληθυσμού που πολλές μελέτες εκτιμούν σε πάνω από 90% τον πρώτο αιώνα μετά την κατάκτηση , αντιπροσωπεύοντας δεκάδες εκατομμύρια θανάτους. Αυτή η τραγωδία έχει περιγραφεί ως μία από τις μεγαλύτερες δημογραφικές καταστροφές στην παγκόσμια ιστορία.
Η Αφρική, από την πλευρά της, ενσωματώθηκε στο παγκόσμιο σύστημα κυρίως μέσω του διατλαντικού δουλεμπορίου . Εκατομμύρια Αφρικανοί αιχμαλωτίστηκαν, πουλήθηκαν και μεταφέρθηκαν βίαια στην Αμερική για να εργαστούν σε ορυχεία και φυτείες. Η δουλεία δεν ήταν κάτι καινούργιο στην ιστορία, αλλά κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου απέκτησε μια διαρθρωτική οικονομική λειτουργία στην περιφέρεια της παγκόσμιας οικονομίας, καθιστώντας την μια από τις πιο κερδοφόρες επιχειρήσεις μέχρι που, τον 19ο αιώνα, άρχισε να καταργείται τόσο για ηθικούς όσο και, πάνω απ' όλα, για οικονομικούς και πολιτικούς λόγους.
Εν τω μεταξύ, σημαντικοί ασιατικοί πολιτισμοί όπως η Οθωμανική Αυτοκρατορία, η Ινδία των Μουγκάλ, η Κίνα των Μινγκ και αργότερα των Τσινγκ, και η Ιαπωνία Τοκουγκάβα διαχειρίστηκαν επιλεκτικά τις σχέσεις τους με την Ευρώπη. Η Κίνα και η Ιαπωνία, για παράδειγμα, διατήρησαν υψηλό βαθμό ελέγχου στο εξωτερικό εμπόριο για μεγάλο χρονικό διάστημα , επιβάλλοντας αυστηρούς περιορισμούς στην ευρωπαϊκή παρουσία. Η Ιαπωνία έφτασε μάλιστα στο σημείο να εκδιώξει πρώτα τους Πορτογάλους και στη συνέχεια να κλείσει σχεδόν εντελώς τα σύνορά της στους ξένους, διατηρώντας μόνο περιορισμένη επαφή με τους Ολλανδούς στη Ντεσίμα.
Μοναρχίες, Κράτη και Αγώνες για την Εξουσία
Πολιτικά, η Σύγχρονη Εποχή είναι το εργαστήριο όπου σφυρηλατήθηκαν τα σύγχρονα κράτη και οι αυταρχικές ή απόλυτες μοναρχίες . Σε αντίθεση με το φεουδαρχικό μωσαϊκό των τοπικών εξουσιών και των αλληλεπικαλυπτόμενων δικαιοδοσιών που χαρακτηρίζει τον Μεσαίωνα, οι βασιλιάδες επιδίωκαν όλο και περισσότερο να συγκεντρώσουν την εξουσία γύρω από το Στέμμα, οικοδομώντας μεγαλύτερες γραφειοκρατίες, μόνιμους στρατούς και συγκεντρωτικά φορολογικά συστήματα.
Στη Δυτική Ευρώπη, μοναρχίες όπως η ισπανική, η γαλλική και η αγγλική προχωρούσαν, με διαφορετικούς ρυθμούς, προς τον σχηματισμό πιο συμπαγών εδαφικών κρατών με σχετικά καθορισμένα σύνορα και εσωτερικές αγορές που βρίσκονταν υπό ενοποίηση. Το ιδανικό του «έθνους-κράτους» δεν υπήρχε ακόμη ως τέτοιο, αλλά η μορφή του βασιλιά άρχιζε να συνδέεται με μια συλλογική ταυτότητα βασισμένη στη γλώσσα, τη θρησκεία ή τους νόμους.
Οι μονάρχες αντιμετώπισαν διάφορα μέτωπα: την αριστοκρατία, η οποία αντιστάθηκε στην απώλεια της πολιτικής της δύναμης· την Εκκλησία, με την οποία ανταγωνίζονταν για την ανώτατη εξουσία· και τους παραδοσιακούς θεσμούς (δικαστήρια, κοινοβούλια, καταστατικά) που υπερασπίζονταν τις τοπικές ιδιαιτερότητες. Η Εξέγερση των Κομουνέρος στην Καστίλη, η Γαλλική Συνομοσπονδία, οι συγκρούσεις ευγενών σε διαφορετικά βασίλεια... όλα αυτά αποτελούσαν μέρος της έντασης μεταξύ της παλιάς αριστοκρατίας και της συγκεντρωτικής μοναρχίας.
Σε αυτό το πλαίσιο, η μορφή του βασιλιά αποκτά μια ιερή αύρα: η απόπειρα δολοφονίας του αποτελεί έγκλημα προδοσίας , που τιμωρείται με φρικτές ποινές. Παρόλα αυτά, η Σύγχρονη Εποχή γίνεται μάρτυρας της γέννησης κάτι νέου: της θεωρητικοποίησης της τυραννοκτονίας. Από τη Σχολή της Σαλαμάνκα, συγγραφείς όπως ο Χουάν ντε Μαριάνα αναλογίζονται τη νομιμότητα της δολοφονίας ενός βασιλιά που θεωρείται τύραννος, ιδέες που αργότερα θα επαναχρησιμοποιηθούν σε εξεγέρσεις και επαναστάσεις, από την Ολλανδία έως τις αμερικανικές αποικίες.
Αυτές οι εντάσεις κορυφώθηκαν τον 18ο αιώνα με τη δικαστική βασιλοκτονία του Καρόλου Α΄ της Αγγλίας και, πάνω απ' όλα, με την εκτέλεση του Λουδοβίκου ΙΣΤ΄ κατά τη Γαλλική Επανάσταση. Ο συμβολισμός είναι καταστροφικός: καθώς το κεφάλι του μονάρχη κυλάει στη γκιλοτίνα, γίνεται σαφές ότι το βασιλικό αίμα δεν διαφέρει από αυτό οποιουδήποτε άλλου υπηκόου και η αρχή της κυριαρχίας μετατοπίζεται στο έθνος ή τον λαό.
Πόλεμος και στρατιωτική επανάσταση στη θάλασσα και στην ξηρά
Στον τομέα του πολέμου, η Σύγχρονη Εποχή γνώρισε μια πραγματική στρατιωτική επανάσταση . Η εισαγωγή και η βελτίωση των πυροβόλων όπλων - αρκεμπούρια, μουσκέτα και, πάνω απ' όλα, πυροβολικό - έθεσε τέλος στην υπεροχή του θωρακισμένου φεουδαρχικού ιππότη και έδωσε αυξανόμενη σημασία στο πεζικό και στους πειθαρχημένους σχηματισμούς επαγγελματιών στρατιωτών.
Οι μοναρχίες, χάρη στην οικονομική τους ικανότητα, ήταν οι μόνες που μπορούσαν να αντέξουν οικονομικά μόνιμους στρατούς και κανόνια μεγάλου διαμετρήματος, καθιστώντας τη στρατιωτική ισχύ κεντρικό χαρακτηριστικό του κράτους. Οι διάσημοι Ισπανοί tercios, για παράδειγμα, συνδύαζαν τα πυροβόλα όπλα με λεπίδες και τα πυροβόλα όπλα σε ευέλικτες και εξαιρετικά αποτελεσματικές μονάδες που κυριάρχησαν στα ευρωπαϊκά πεδία των μαχών για μεγάλο μέρος του 16ου αιώνα.
Ταυτόχρονα, αναπτύχθηκε η στρατιωτική μηχανική, εστιάζοντας σε οχυρωμένα φρούρια σχεδιασμένα να αντέχουν στα πυρά του πυροβολικού. Οι πόλεμοι άρχισαν να επικεντρώνονται λιγότερο σε μεμονωμένες συγκρούσεις ιππικού και περισσότερο σε παρατεταμένες εκστρατείες πολιορκιών, υλικοτεχνικής φθοράς και διπλωματικών ελιγμών . Η βαρβαρότητα αυξήθηκε, ιδιαίτερα σε συγκρούσεις όπως ο Τριακονταετής Πόλεμος, ο οποίος κατέστρεψε την Κεντρική Ευρώπη.
Τον 18ο αιώνα, ωστόσο, παρατηρείται μια κάποια «ορθολογικοποίηση» του ευρωπαϊκού πολέμου: πιο μελετημένες εκστρατείες, στρατηγοί που φροντίζουν τα στρατεύματά τους, κώδικες τιμής, ρυθμιζόμενες στολές και σημαίες... μέχρι που η εισβολή των μαζικών στρατών του Ναπολέοντα, τροφοδοτούμενη από την υποχρεωτική στρατιωτική θητεία και την ένθερμη εθνική κινητοποίηση, διαταράσσει αυτή την ισορροπία και ανοίγει την πόρτα στην έννοια του ολοκληρωτικού πολέμου, χαρακτηριστικό της Σύγχρονης Εποχής.
Στη θάλασσα, ο συνδυασμός νέων τεχνικών πλοήγησης (βελτιωμένη πυξίδα, χαρτογραφία, τριγωνικά πανιά) και ναυτικού πυροβολικού μετέτρεψε τους στόλους σε στρατηγικά όργανα σε πλανητική κλίμακα. Οι Ιβηρικοί στόλοι κυριάρχησαν στον Ατλαντικό και τον Ειρηνικό κατά τον 16ο και μεγάλο μέρος του 17ου αιώνα, μέχρι που η Ολλανδία και η Αγγλία τους αποσπάσαν την ναυτική πρωτοκαθεδρία . Το Τραφάλγκαρ, στις αρχές του 19ου αιώνα, σφράγισε οριστικά τη βρετανική ναυτική ηγεμονία.
Θρησκεία, Μεταρρύθμιση, Αντιμεταρρύθμιση και συγκρητισμοί
Στη θρησκευτική σφαίρα, η Σύγχρονη Εποχή είναι συνώνυμη με τη ρήξη. Η επίσημη ενότητα της Δυτικής Χριστιανοσύνης διαλύθηκε με την Προτεσταντική Μεταρρύθμιση , την οποία ξεκίνησε ο Λούθηρος στις αρχές του 16ου αιώνα. Οι επικρίσεις του για τις συγχωροχάρτιες πράξεις και την εκκλησιαστική διαφθορά, σε συνδυασμό με την επιβεβαίωσή του ότι η Βίβλος είναι η μόνη αυθεντία και η προσωπική πίστη είναι η οδός προς τη σωτηρία, εξαπέλυσαν ένα κύμα διαφωνίας: Λουθηρανοί, Καλβινιστές και Μεταρρυθμιστικά κινήματα διαφόρων ειδών.
Η ελεύθερη ερμηνεία των Γραφών εμποδίζει την εσωτερική ενότητα του Προτεσταντισμού, οδηγώντας στην εμφάνιση μεταρρυθμισμένων εκκλησιών με ξεχωριστά δόγματα και λειτουργίες, οι οποίες εξαπλώθηκαν σε μεγάλο μέρος της βόρειας Ευρώπης και στις αγγλοσαξονικές αποικίες. Ταυτόχρονα, ορισμένοι έχουν δει στον Καλβινισμό και την εργασιακή του ηθική μια νοοτροπία ιδιαίτερα συμβατή με το αστικό καπιταλιστικό πνεύμα.
Η Καθολική Εκκλησία αντέδρασε με την λεγόμενη Καθολική Μεταρρύθμιση ή Αντιμεταρρύθμιση, η οποία διαρθρώθηκε γύρω από τη Σύνοδο του Τρέντο (1545–1563). Η εσωτερική πειθαρχία ενισχύθηκε, η εκπαίδευση του κλήρου προωθήθηκε και οι καταχρήσεις που είχαν προκαλέσει κριτική καταπολεμήθηκαν. Προσωπικότητες όπως ο Ιγνάτιος Λογιόλα και η Εταιρεία του Ιησού έγιναν η αιχμή του δόρατος μιας καθολικής ανανέωσης που ήταν πολύ δραστήρια στην εκπαίδευση και τις ιεραποστολές.
Το αποτέλεσμα στον ευρωπαϊκό χάρτη είναι ένα ομολογιακό μωσαϊκό: η Σκανδιναβία, μεγάλο μέρος της Γερμανίας και τα Βρετανικά Νησιά γίνονται κυρίως Προτεσταντικά· η νότια Γερμανία, η Πολωνία, η Ιρλανδία, οι Ιβηρικές και Ιταλικές χερσονήσους, και το μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης του Δούναβη παραμένουν καθολικοί. Η Γαλλία βιώνει δεκαετίες σφοδρών θρησκευτικών πολέμων μέχρι να εδραιωθεί η καθολική κυριαρχία με την εκδίωξη των Ουγενότων.
Όλα αυτά συνέβησαν παράλληλα με την εξάπλωση του Χριστιανισμού στην Αμερική, την Αφρική και την Ασία. Στην Αμερική, ο Καθολικισμός επιβλήθηκε νομικά ως η επίσημη θρησκεία, αλλά στην πράξη, αναπτύχθηκε ένας έντονος συγκρητισμός μεταξύ των ιθαγενών, των αφρικανικών και των χριστιανικών πεποιθήσεων . Λατρείες όπως αυτή της Πατσαμάμα συγχωνεύτηκαν με την αφοσίωση στη Μαρία, και οι παραδόσεις των Γιορούμπα οδήγησαν σε θρησκευτικές εκφράσεις όπως η Σαντερία και το Καντομπλέ.
Σκέψη, επιστήμη και η γέννηση της πνευματικής νεωτερικότητας
Η Σύγχρονη Εποχή είναι επίσης το λίκνο ενός νέου τρόπου σκέψης για την πραγματικότητα. Ο Αναγεννησιακός Ουμανισμός αναβίωσε τις κλασικές studia humanitatis (γραμματική, ρητορική, ιστορία, ηθική φιλοσοφία) και τοποθέτησε τον άνθρωπο, την αξιοπρέπειά του και την ορθολογική του ικανότητα στο επίκεντρο της στοχασμού, εκτοπίζοντας —χωρίς να καταστέλλει— την απόλυτη ηγεμονία της μεσαιωνικής θεολογίας.
Στον επιστημονικό τομέα, ο 16ος αιώνας σηματοδοτεί την αρχή μιας πραγματικής επανάστασης. Το 1543, ο Κοπέρνικος δημοσίευσε το ηλιοκεντρικό του έργο, αμφισβητώντας τον γεωκεντρισμό του Πτολεμαίου, και ο Βεσάλιος αναθεώρησε ριζικά την ανατομία που κληρονομήθηκε από τον Γαληνό μέσω της συστηματικής ανατομής πτωμάτων. Από τότε και στο εξής, μια αλυσίδα ανακαλύψεων - ο Τύχο Μπράχε, ο Κέπλερ, ο Γαλιλαίος, ο Χάρβεϊ, ο Μαλπίγκι - άλλαξε την κατανόηση του σύμπαντος και του ανθρώπινου σώματος.
Η Νευτώνεια φυσική, όπως παρουσιάστηκε στις Αρχές του 1687, προσέφερε μια συνεκτική μαθηματική εξήγηση της βαρύτητας και της κίνησης , καθιερώνοντας τον εαυτό της ως το επιστημονικό παράδειγμα για πάνω από δύο αιώνες. Ταυτόχρονα, η ενοποίηση των επιστημονικών ακαδημιών και των επιστολικών δικτύων ενθάρρυνε την ανταλλαγή ιδεών και δεδομένων, αν και τα όρια μεταξύ επιστήμης, αλχημείας, αστρολογίας και άλλων εσωτερικών πρακτικών παρέμειναν θολά για πολλούς συγχρόνους.
Τον 18ο αιώνα, η χημεία έκανε ένα άλμα προς τα εμπρός με τον Λαβουαζιέ, ο οποίος αντικατέστησε παλιές έννοιες όπως η θεωρία του φλογιστόν με μια νέα ονοματολογία και μια ποσοτική κατανόηση των αντιδράσεων. Η βιολογία προχώρησε μέσω της ταξινόμησης του Μπουφόν και του Λινναίου και της βελτίωσης της μικροσκοπίας. Όλα αυτά εδραίωσαν μια εμπειρική και ορθολογιστική νοοτροπία που, χωρίς να εξαλείψει τη θρησκευτικότητα, την υποβάθμισε σε ένα πεδίο διαφορετικό από την επιστημονική γνώση.
Ταυτόχρονα, η πολιτική φιλοσοφία είδε την ανάπτυξη θεωριών σχετικά με το κοινωνικό συμβόλαιο και τη φύση της εξουσίας (Χομπς, Λοκ, Ρουσσώ, Μοντεσκιέ) που κινούνταν πέρα από τα αυστηρά θεολογικά ή αυτοκρατορικά πλαίσια. Αυτές οι θεωρίες διερεύνησαν τα φυσικά δικαιώματα, τη διάκριση των εξουσιών, τη λαϊκή κυριαρχία και τα όρια της διακυβέρνησης. Αυτές οι ιδέες θα αποδεικνύονταν θεμελιώδεις για την Αμερικανική και τη Γαλλική Επανάσταση, καθώς και για τα συντάγματα που εγκαινίασαν τη σύγχρονη εποχή.
Τέχνη, πολιτισμός και νέες μορφές έκφρασης
Στον καλλιτεχνικό τομέα, που περιλαμβάνει τη μελέτη των εικαστικών τεχνών , η Σύγχρονη Εποχή περιλαμβάνει την Αναγέννηση μέσω του Νεοκλασικισμού, συμπεριλαμβανομένου του Μανιερισμού, του Μπαρόκ και του Ροκοκό. Η Αναγέννηση, η οποία ξεκίνησε από την Ιταλία και εξαπλώθηκε σε όλη την Ευρώπη, επιδίωξε να μιμηθεί τη φύση και τα κλασικά ελληνορωμαϊκά μοντέλα , βασιζόμενη στην προοπτική, την ανατομική μελέτη και τις αρμονικές αναλογίες. Η σχέση μεταξύ Ιταλίας και Φλάνδρας ήταν το κλειδί για αυτή τη διαδικασία τεχνικής και αισθητικής ανταλλαγής.
Ωστόσο, μπορεί να υποστηριχθεί ότι το πιο αντιπροσωπευτικό στυλ της εποχής, λόγω της διάρκειας και της γεωγραφικής του εμβέλειας, είναι το Μπαρόκ . Από τον 17ο αιώνα και μέχρι και τον 18ο, το Μπαρόκ εκδηλώθηκε στην αρχιτεκτονική, τη ζωγραφική, τη γλυπτική, τη λογοτεχνία, τη μουσική και τον πολεοδομικό σχεδιασμό, τόσο στην Ευρώπη όσο και στην αποικιακή Αμερική. Χαρακτηρίζεται από θεατρικότητα, δράμα, άφθονη διακόσμηση, την αλληλεπίδραση φωτός και σκιάς και ένα ισχυρό συναισθηματικό φορτίο, πολύ χρήσιμο για τη θρησκευτική και πολιτική προπαγάνδα της Αντιμεταρρύθμισης και των απόλυτων μοναρχιών.
Ο μπαρόκ πολεοδομικός σχεδιασμός αντιλαμβανόταν την πόλη ως σκηνή: θεατρικές πλατείες, μνημειώδεις άξονες, προοπτικές που συγκλίνουν σε εμβληματικά κτίρια εξουσίας και δημόσιες γιορτές που ενσωματώνουν εικόνες, μουσική, πομπές και τελετουργίες. Η πλατεία του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη, το Παλάτι των Βερσαλλιών και οι δεντρόφυτοι περίπατοι στις μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της επιθυμίας να σκηνοθετηθεί η εξουσία στον αστικό χώρο.
Στην Αμερική, η αποικιακή τέχνη συνδύασε τις ευρωπαϊκές παραδόσεις με τις ιθαγενείς και αφρικανικές επιρροές. Αναδύθηκαν σχολές ζωγραφικής, όπως η Σχολή του Κούσκο, που χαρακτηρίζονταν από έντονα χρώματα και τοπικά θέματα, ενώ η μπαρόκ αρχιτεκτονική χαρακτήριζε μια πληθώρα καμπυλόγραμμων μορφών, ανθρωπομορφικών μορφών και πληθωρικών διακοσμήσεων. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα ένα ξεχωριστό μπαρόκ στυλ, με τον δικό του αμερικανικό χαρακτήρα , το οποίο δεν μπορούσε να αναχθεί στο ευρωπαϊκό μοντέλο.
Στον τομέα του θεάτρου και της μουσικής, η Σύγχρονη Εποχή γνώρισε την άνθηση του κλασικού ισπανικού, αγγλικού και γαλλικού θεάτρου, και τη γέννηση της όπερας στην Ιταλία, η οποία σύντομα εξαπλώθηκε στην υπόλοιπη Ευρώπη. Η λεγόμενη «κλασική μουσική» - από το Μπαρόκ του Μπαχ και του Βιβάλντι έως την κλασική περίοδο του Χάυντν και του Μότσαρτ - βασίζεται σε μια παράδοση που συνδυάζει την υψηλή και τη λαϊκή κουλτούρα, με τη δημιουργία ορχηστρών, αιθουσών συναυλιών και θεάτρων που απευθύνονται σε ένα ολοένα και ευρύτερο και ποικιλόμορφο κοινό.
Η Αμερική στη Σύγχρονη Εποχή: Κατάκτηση, Αποικισμός και Ανεξαρτησία
Για την Αμερική, η Σύγχρονη Εποχή δεν είναι μόνο η άφιξη των Ευρωπαίων, αλλά και η μακρά διαδικασία που κορυφώθηκε με τον σχηματισμό νέων ανεξάρτητων κρατών . Από την οπτική γωνία των ιθαγενών, η άφιξη των Ευρωπαίων σήμαινε υποδούλωση, μια βαθιά αναδιάρθρωση των κοινωνιών και, σε πολλές περιπτώσεις, αντίσταση και δημιουργική προσαρμογή.
Οι ισπανόφωνες αποικιακές πόλεις έγιναν νευραλγικά κέντρα διοίκησης, εμπορίου και πολιτισμού. Μέσα σε αυτές, σχηματίστηκε μια κρεολική ελίτ -απόγονοι Ευρωπαίων που γεννήθηκαν στην Αμερική- και, με την πάροδο του χρόνου, ανέπτυξε τα δικά της συμφέροντα και μια ξεχωριστή ταυτότητα ξεχωριστή από τη μητρόπολη. Στις αγγλικές αποικίες της Βόρειας Αμερικής, οι κοινότητες των εποίκων εξελίχθηκαν επίσης προς πιο αυτόνομα και αντιπροσωπευτικά πολιτικά μοντέλα.
Από πνευματικής άποψης, η Αμερική δεν ήταν απλώς ένας παθητικός αποδέκτης. Οι συζητήσεις σχετικά με τα δικαιώματα των αυτόχθονων λαών και τη νομιμότητα της κατάκτησης προέκυψαν νωρίς , όπως αυτές που ηγήθηκε ο Bartolomé de las Casas στον ισπανόφωνο κόσμο. Αργότερα, οι ιδέες του Διαφωτισμού και η εμπειρία της Αμερικανικής Επανάστασης συνυφάνθηκαν με τις τοπικές παραδόσεις αυτοδιοίκησης και αντίστασης, δίνοντας ώθηση σε κινήματα ανεξαρτησίας με έντονη έμφαση στα ρεπουμπλικανικά και τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Οι Ισπανοαμερικανικοί πόλεμοι ανεξαρτησίας, μεταξύ 1809 και 1824, συνδύασαν εμφύλιους πολέμους, αγώνες ενάντια στην αποικιακή εξουσία και εσωτερικές κοινωνικές συγκρούσεις. Κρεολοί ηγέτες, αυτόχθονες λαοί, σκλάβοι και λαϊκά στρώματα συμμετείχαν σε μια περίπλοκη και αντιφατική διαδικασία που τελικά κατακερμάτισε την πρώην ισπανική αυτοκρατορία σε έναν αστερισμό νέων δημοκρατιών . Ταυτόχρονα, η απόρριψη της μοναρχίας έγινε, σε πολλές περιπτώσεις, απόρριψη οποιασδήποτε μορφής κληρονομικής προσωπικής κυριαρχίας, νομιμοποιώντας ακόμη και την βασιλοκτονία ως ακραία πολιτική επιλογή.
Στο τέλος της περιόδου, και μετά από αιώνες βαθιών μετασχηματισμών, ο αναδυόμενος κόσμος ήταν σαφώς διαφορετικός: η βιομηχανική καπιταλιστική οικονομία άρχισε να εδραιώνεται, τα έθνη-κράτη εδραιώθηκαν, οι απόλυτες μοναρχίες έδωσαν τη θέση τους -μερικές φορές βίαια- σε συνταγματικά καθεστώτα, η δουλεία άρχισε να καταργείται σε ευρεία βάση και οι αμερικανικές αποικίες είχαν γίνει επίσημα κυρίαρχες χώρες. Όλο αυτό το δίκτυο αλλαγών οδήγησε στο να μείνει στη μνήμη της Σύγχρονης Εποχής ως η εποχή κατά την οποία τέθηκε σε κίνηση ο σύγχρονος παγκόσμιος κόσμος , με τους θριάμβους και τις τραγωδίες του, τις προόδους και τη βία του, και με μια κληρονομιά που συνεχίζουμε να ερμηνεύουμε και να συζητάμε ακόμη και σήμερα.
