- Epoka e Lashtë përfshin periudhën nga shpikja e shkrimit deri në rënien e Romës në Perëndim, me kronologji të përshtatura sipas çdo rajoni të botës.
- Gjatë kësaj periudhe, dolën në pah qytetet e para, shtetet e centralizuara, perandoritë dhe fetë e organizuara rreth lumenjve të mëdhenj dhe zonave pjellore.
- Qytetërime të tilla si Mesopotamia, Egjipti, Greqia, Roma, India, Kina dhe qendrat e Andeve dhe Mesoamerikane formësuan tradita të qëndrueshme politike dhe kulturore.
- Trashëgimia e Antikitetit jeton në ligj, gjuhë, fe, institucione dhe në një prani të fortë në letërsinë, artin dhe filmin bashkëkohor.
Historia e lashtë është një nga periudhat më të gjata, më komplekse dhe më interesante në historinë e njerëzimit. Gjatë atyre mijëvjeçarëve, u shpik shkrimi, u themeluan qytetet e para, u krijuan perandori të mëdha dhe lindën shumë nga fetë dhe format e qeverisjes që ende ndikojnë në mënyrën tonë të jetesës dhe të mendimit sot. Nga qytet-shtetet sumeriane deri te shkëlqimi i Romës, dhe duke përfshirë Egjiptin, Greqinë, Indinë, Kinën dhe kulturat amerikane, kjo ishte një epokë vendimtare për të kuptuar se kush jemi.
Gjatë gjithë këtij artikulli, ne do të shqyrtojmë me qetësi formimin dhe evolucionin e shoqërive të lashta në të gjitha kontinentet , si ishin të organizuara politikisht, si ishte strukturuar shoqëria, çfarë roli luanin feja dhe ekonomia dhe si ishte endur së bashku një botë gjithnjë e më e ndërlidhur. Nëse jeni të interesuar për Mesopotaminë, Egjiptin e Lashtë, Greqinë, Romën, Lindjen e Afërt, botën kelte, mbretëritë para-kolumbiane ose ndikimin pasues kulturor të Antikitetit, qetësohuni sepse ka shumë për të diskutuar.
Çfarë është Epoka e Lashtë dhe kur fillon dhe mbaron ajo?
Kur historianët flasin për Epokën e Lashtë, ata zakonisht i referohen periudhës që fillon me shfaqjen e shkrimit, rreth vitit 3000 p.e.s. , dhe përfundon në Perëndim me rënien e Perandorisë Romake Perëndimore në vitin 476 të e.s. Ky është periodizimi klasik, shumë i fokusuar në përvojën evropiane dhe mesdhetare.
Megjithatë, nëse krahasojmë rajone të ndryshme, shpejt bëhet e qartë se nuk ka një datë të vetme universale për fundin e Antikitetit . Në Afrikën Subsahariane, për shembull, shumë specialistë e vendosin kalimin në një epokë të re rreth shekullit të 1-rë, me të ashtuquajturën Epokë të Errët Afrikane. Në Amerikë, nga ana tjetër, Antikiteti përgjithësisht konsiderohet të shtrihet deri në shekullin e 15-të, në atë që ne e njohim si bota para-kolumbiane.
Gjatë këtyre më shumë se katër mijëvjeçarëve, ndodhi i ashtuquajturi "revolucion urban" : Fshatrat neolitike ia lanë vendin qyteteve shumë më të mëdha dhe më komplekse, me pallate mbretërore, tempuj, mure, sisteme ujitjeje dhe rrjete tregtare në distanca të gjata. U shfaq shteti, ligji i shkruar, stratifikimi shoqëror dhe fetë e organizuara me kler dhe qendra të mëdha adhurimi.
Një mënyrë tjetër për ta parë këtë periudhë është përmes sistemit të njohur me tre epoka (Guri, Bronzi dhe Hekuri). Historia e lashtë përkon kryesisht me Epokat e Bronzit dhe Hekurit, megjithëse fillimi dhe fundi i secilës fazë ndryshojnë ndjeshëm sipas rajonit. Në shumë zona, Epoka e Bronzit fillon pak para vitit 3000 p.e.s., ndërsa Epoka e Hekurit mund të shtrihet deri në mijëvjeçarin e parë të erës sonë.
Sidoqoftë, ajo që e dallon vërtet Epokën e Lashtë është se, për herë të parë, ne mund të ndjekim ngjarjet përmes burimeve të shkruara të prodhuara nga vetë shoqëritë : mbishkrime, ligje, kronika, kontrata, traktate dhe tekste fetare dhe letrare. Nga kjo pikë e tutje, ne mund të flasim me të drejtë për "histori" në krahasim me "parahistorinë", të cilën e dimë vetëm nga mbetjet materiale dhe, në disa raste, nga sistemet proto-shkrimore që ende debatohen.
Lindja e qytetërimeve të para: revolucioni urban dhe shteti
Shoqëritë e para komplekse u shfaqën në rajone veçanërisht pjellore, pothuajse gjithmonë të lidhura me lumenj të mëdhenj , ku bujqësia intensive kërkonte organizim kolektiv: ujitje, diga, kanale dhe sisteme kullimi. Në Gjysmëhënën Pjellore - Mesopotami dhe Lugina e Nilit - ky proces ishte zhvilluar për disa mijëvjeçarë, duke filluar në periudhën neolitike kur u kristalizua në qytet-shtetet e para. Këto procese janë objekt studimi në arkeologji.
Në Sumer, në Mesopotaminë jugore, lindën qytete si Uruk, Ur, Eridu dhe Lagash , të organizuara rreth një tempulli kryesor dhe, më vonë, një pallati mbretëror. Priftërinj, skribë, artizanë dhe zyrtarë punonin atje, duke mbledhur taksa në natyrë, duke menaxhuar tepricat dhe duke koordinuar projekte të mëdha të punëve publike. Ishte në këtë mjedis që shkrimi kuneiform sumerian lindi drejt fundit të mijëvjeçarit të 4-të p.e.s., duke shënuar fillimin e historisë së shkruar.
Këto qendra të hershme urbane konkurronin me njëra-tjetrën dhe me popujt nomadë të stepave dhe shkretëtirave fqinje (shumë prej të cilëve u etiketuan gjerësisht si semitikë ose indo-evropianë, terma që sot janë shumë më të nuancuar). Nga këto tensione lindën mbretëritë dhe perandoritë e para të gjera, të afta të dominonin zona të gjera midis Gjirit Persik dhe Mesdheut, shpesh të përshkruara në mbishkrime si domene "midis detit të vogël dhe detit të madh".
Ajo që shohim në Mesopotami përsëritet, me nuanca, në shumë vende të tjera: Lugina e Nilit në Egjipt, Pellgu i Indusit në Indi, fushat e Huang He (Lumi i Verdhë) në Kinë , Pellgu i Mesdheut, zonat e Andeve dhe Mezoamerikane në Amerikë… Në secilën prej këtyre zonave, në kohë të ndryshme, shfaqen forma komplekse organizimi që ndajnë karakteristika të përbashkëta: qytete, hierarki shoqërore, pushtet të centralizuar, fe shtetërore, haraçe dhe shkëmbim në distanca të gjata.
Në të njëjtën kohë, është e rëndësishme të mbahet mend se jo të gjitha shoqëritë hynë në Epokën e Lashtë me të njëjtin ritëm . Disa shoqëri gjuetarësh-mbledhës ruajtën mënyra të ngjashme jetese deri vonë, ndërsa të tjerat kaluan pothuajse menjëherë nga strukturat tradicionale në modernitet ose jetë bashkëkohore për shkak të tronditjes së kolonizimit evropian midis shekujve 16 dhe 19.
Mozaiku i madh gjeografik i antikitetit
Antikiteti nuk ishte një bllok homogjen, por një rrjet rajonesh të lidhura, por edhe të ndara nga barriera natyrore : male, shkretëtira, dete dhe xhungla që kushtëzonin si izolimin ashtu edhe kontaktin midis popujve.
Në Lindjen e Afërt, e ashtuquajtura Gjysmëhënë Pjellore shtrihet përafërsisht përgjatë Irakut të sotëm, pjesëve të Iranit dhe Turqisë, Sirisë, Libanit, Izraelit, territoreve palestineze, Jordanisë, pjesëve të Arabisë dhe Egjiptit. Atje, Revolucioni Neolitik dhe Revolucioni Urban u bashkuan, me shfaqjen e njëkohshme të qyteteve, tempujve dhe shkrimit gjatë Epokës së Bronzit. Nga kjo themel lindën Sumeri, Akadi, Babilonia, Asiria, Hititët, Fenikasit dhe mbretëritë izraelite.
Gadishulli i Anadollit, një urë tokësore midis Azisë dhe Evropës, u bë një skenë për kontakt të vazhdueshëm midis popujve dhe inovacioneve . Ndër të tjera, mbretëria e fuqishme hitite lulëzoi atje, dhe më vonë lidianët, frigjianët dhe shtete të ndryshme anadollake që bashkëvepruan me Mesopotaminë, Sirinë dhe Egjiptin, përveç ruajtjes së lidhjeve të ngushta me botën e Egjeut (mjafton të mendosh për jehonat mitike të Luftës së Trojës).
Rripi bregdetar i Levantit - nga Sinai në Anadoll - vepron si një korridor natyror midis Afrikës dhe Azisë . Luginat e tij të orientuara nga veriu në jug (si ato të lumenjve Jordan dhe Orontes) lehtësojnë komunikimet tokësore. Atje, u zhvilluan qytetërime me karakter të jashtëzakonshëm, siç janë fenikasit, kananitët, aramaitët dhe hebrenjtë, trashëgimia e të cilëve në alfabet dhe monoteizëm do të formësonte historinë e mëvonshme shumë përtej madhësisë së tyre territoriale.
Në jug, midis lumit Tigër dhe vargmalit të Libanit, që shtrihet përgjatë Gadishullit Arabik, shtrihet një rajon i gjerë shkretëtire që kufizon bujqësinë përveç në oaza të izoluara ose në zona veçanërisht të favorshme si Arabia Felix (Jemen). Në këto toka, lulëzon një ekonomi e bazuar në blegtorinë nomade dhe rrugët fitimprurëse të karvanëve që lidhin Mesdheun, Detin e Kuq, Gjirin Persik, Oqeanin Indian dhe Afrikën Lindore.
Egjipti, “dhuratë e Nilit” dhe fuqia e Afrikës Verilindore
Sipas fjalëve të Herodotit, “Egjipti është një dhuratë e Nilit ”. Pak qytetërime të lashta vareshin aq shumë nga një lumë sa egjiptianët. Përmbytjet vjetore të Nilit depozitonin llum pjellor në një rrip të ngushtë përgjatë të dy anëve të shtratit të lumit, duke lejuar një produktivitet jashtëzakonisht të lartë bujqësor në mes të një shkretëtire pothuajse të pabanuar.
Dualiteti gjeografik midis Egjiptit të Sipërm dhe të Poshtëm u përkthye shpejt në unitet politik kur, rreth vitit 3150 p.e.s., një monark tradicionalisht i quajtur Narmer (ndonjëherë i identifikuar me Menesin) bashkoi luginën, duke sjellë epokën faraonike. Ishte rreth kësaj kohe që shkrimi hieroglifik, një nga sistemet më të vjetra të shkrimit në planet, u vendos.
Mbi themelet e një fshatarësie shumë të qëndrueshme, të detyruar të merrte pjesë në punimet kolektive të ujitjes dhe ndërtimit , u ngrit një shtet i centralizuar fort. Figura e faraonit u shenjtërua, duke u bërë lidhja e drejtpërdrejtë me perënditë; tempujt grumbulluan pasuri dhe pushtet; një burokraci efikase menaxhoi regjistrimet e popullsisë, haraçet dhe punët publike; dhe një fe shumë e përpunuar e jetës së përtejme justifikoi ndërtimin e piramidave, mastabave dhe varreve të gdhendura në shkëmb.
Historia egjiptiane alternohet midis periudhave të unitetit të madh (Mbretëritë e Vjetër, të Mesme dhe të Reja) dhe fazave të ndarjes politike dhe pushtimeve (Mbretëritë e Ndërmjetme, Hiksosët, Persianët, Maqedonasit, Romakët). Pavarësisht këtyre ulje-ngritjeve, një vazhdimësi e jashtëzakonshme kulturore u ruajt për mijëvjeçarë, deri në atë pikë sa Egjipti shpesh është karikaturuar si pothuajse i pandryshueshëm, me përjashtim të habitshëm të eksperimentit fetar të Amarnës nën Akhenaten.
Pas shkëlqimit të Mbretërisë së Re, Lugina e Nilit hyri në një periudhë të gjatë sundimi të huaj (nubianë, asirianë, persianë, grekë, romakë). Periudha Ptolemaike, e inauguruar nga një prej gjeneralëve të Aleksandrit të Madh, do të ishte kapitulli i fundit i madh para aneksimit romak në vitin 31 p.e.s., kur Egjipti i Kleopatrës VII u bë pjesë e Perandorisë Romake.
Mesopotamia dhe Lindja e Afërt e Lashtë
Rajoni midis lumenjve Tigër dhe Eufrat, në Irakun e sotëm dhe zonat ngjitur, njihet si Mesopotami, që fjalë për fjalë do të thotë "midis lumenjve ". Rrafshnaltat e saj aluviale, të ushqyera vazhdimisht nga sedimentet e sjella nga të dy lumenjtë nga Anadolli, ofronin potencial të madh bujqësor, por kërkonin sisteme shumë komplekse ujitjeje dhe kontrolli të përmbytjeve.
Në këtë kontekst, shfaqen qytetet sumeriane të lartpërmendura, të ndjekura nga Akadi dhe perandoria e parë e madhe semite nën Sargonin e Akadit , "ripërtëritja" pasuese sumeriane dhe më vonë, mbretëritë e Babilonisë dhe Asirisë. Nga Mesopotamia e Poshtme në Mesopotami të Sipërme (Nineveh, për shembull), krijohet një rrjet qendrash urbane të lidhura me lumenj, rrugë dhe rrugë karvanësh.
Një nga monumentet më të famshme të këtij rajoni është Kodi i Hamurabit , i shpallur në Babiloni rreth vitit 1750 p.e.s. Edhe pse nuk ishte grupi i parë i ligjeve të shkruara, është një nga më të ruajturat. Ai përmban formulën e famshme "sy për sy dhe dhëmb për dhëmb", e cila përmbledh parimin e reciprocitetit penal: dënimi duhej të ishte i barabartë me dëmin e shkaktuar.
Konkurrenca për kontrollin e rrugëve dhe burimeve tregtare çoi në ngritjen e perandorive gjithnjë e më të mëdha: perandoria asiriane, neobabilonase dhe ajo persiane akemenide . Kjo e fundit bashkoi një territor të gjerë që shtrihej nga Mesdheu deri në lumin Indus, duke lidhur Lindjen e Afërt me Iranin dhe Azinë Qendrore përmes një rrjeti rrugor dhe administrativ të paparë, të cilin Aleksandri i Madh do ta trashëgonte pjesërisht më vonë.
Më në lindje, në pllajën iraniane, mori formë bota persiane ose iraniane , një element kyç i të ashtuquajturës teori indo-evropiane. Prej andej, medët dhe persët u përhapën, ndërsa grupe të tjera me gjuhë të ngjashme u zgjeruan në Indi, Evropë dhe Anadoll. Edhe pse shumë detaje të kësaj teorie debatohen sot, rëndësia strategjike e Iranit si një udhëkryq midis Mesopotamisë, Azisë Qendrore dhe nënkontinentit Indian është e pamohueshme.
Greqia, Roma dhe Antikiteti Klasik
Në rajonin e Mesdheut, e ashtuquajtura Antikitet Klasik shoqërohet me botën greko-romake . Në kuptimin e ngushtë, ajo përfshin kulmin e qytetërimit grek dhe romak midis shekullit të 5-të para Krishtit dhe shekullit të 2-të pas Krishtit, megjithëse shpesh shtrihet nga shekulli i 8-të para Krishtit deri në shekullin e 5-të pas Krishtit.
Hellas - hapësira kulturore greke - përfshinte jo vetëm Greqinë kontinentale, nga Peloponezi deri në një kufi të shpërndarë me Maqedoninë, Trakinë dhe Epirin, por edhe ishujt e Egjeut dhe Jonit, bregdetin perëndimor të Anadollit (Jonisë) dhe një gamë të gjerë kolonish të shpërndara në të gjithë Mesdheun, nga Deti i Zi deri në Gadishullin Iberik.
Pas një Epoke të gjatë të Errët pas rënies mikenase, rreth shekujve 9-8 para Krishtit, dolën poliset, ose qytet-shtetet . Këto ishin njësi politike autonome që ndanin gjuhën, fenë dhe zakonet, por ndryshonin në sistemet e tyre të qeverisjes: monarkitë, aristokracitë, tiranitë dhe, në rastin e Athinës, demokracia e njohur. Në fakt, termi "demokraci" (sundimi nga populli) e ka origjinën këtu dhe do të bëhej një pikë referimi për modelet moderne politike.
Grekët janë gjithashtu të shquar për zhvillimin e një reflektimi racional mbi botën që ne e quajmë filozofi, duke bërë një kërcim nga shpjegimet mitike në argumentimin logjik. Ata gjithashtu zhvilluan shkenca të tilla si matematika, astronomia dhe fizika, si dhe një letërsi dhe art që do të ndikonin thellësisht në estetikën perëndimore.
Roma, e themeluar sipas traditës në vitin 753 p.e.s., kaloi nga një monarki në një republikë dhe më pas në një perandori. Nga shekulli i 3-të p.e.s. e tutje, përmes Luftërave Punike kundër Kartagjenës dhe fushatave të shumta të tjera, ajo ndërtoi një perandori prej gati gjashtë milionë kilometrash katrorë që përfshinte pjesën më të madhe të Evropës, Afrikës së Veriut dhe Lindjes së Afërt. Afrika e Veriut, Hispania, Galia, Britania, Mesdheu lindor - të gjitha ishin të bashkuara nën një kuadër të vetëm ligjor dhe administrativ.
Romanizimi ka një komponent të fortë sinkretik: Roma përthith dhe përshtat tiparet e popujve të pushtuar , por është veçanërisht e magjepsur nga kultura greke (prandaj edhe thënia Ex Oriente Lux, Ex Occidente Dux: “Nga Lindja, drita; nga Perëndimi, udhërrëfyesi”). Nga Greqia merr mitologjinë, pjesën më të madhe të artit, filozofisë dhe arsimit të saj; nga popujt e tjerë asimilon kulte, teknika dhe zakone.
Përmes Romës , ligji romak, institucionet komunale, planifikimi urban, rrugët, ujësjellësit, teatrot, banjat dhe, sigurisht, latinishtja - themeli i gjuhëve romane - kanë mbijetuar deri më sot. Në fazën e fundit të Perandorisë, kontributi judeo-kristian transformoi thellësisht peizazhin fetar dhe kulturor, duke i hapur rrugën botës mesjetare.
Popujt e Evropës Perëndimore dhe Afrikës së Veriut
Përtej fuqive të mëdha, Evropa e lashtë është plot me popuj dhe kultura që bashkëjetuan, tregtuan ose u përleshën me grekët dhe romakët . Në Gadishullin Iberik, për shembull, gjejmë një përzierje komplekse grupesh.
Në brezin mesdhetar dhe në jug, u zhvilluan të ashtuquajturit "iberianë" : Layetani, Ausetani, Indigetes, Edetani, Ilercavones, Turdetani, Contestani, Bastetani, Oretani... Shumë prej tyre ranë në kontakt të ngushtë me fenikasit, grekët dhe, më vonë, kartagjenasit dhe romakët, duke gjeneruar kultura hibride dhe duke adoptuar sistemet e tyre të shkrimit (skriptet paleo-hispanike).
Në zonat qendrore dhe perëndimore , mbizotëronin popujt keltë ose keltiberë : luzitanët, vetonët, karpetanët, vakaeët, ndër të tjerë. Më në veri, në rajonin e Kantabrisë, gjejmë Gallaecët, Asturët, Kantabrët, Autrigonët, Vardulitë, Vaskonët dhe grupe të tjera. Të gjithë këta do të përfshiheshin gradualisht në botën romake pas luftërave të gjata, siç ishin Luftërat e famshme të Kantabrisë ose rrethimi i Numantias.
Në Afrikën Veriperëndimore, u shfaqën popujt berberë dhe protoberberë (shpesh të quajtur libianë nga burimet greko-romake), së bashku me mbretëri të tilla si Numidia dhe Mauretania. Së pari fenikasit dhe më pas kartagjenasit themeluan koloni përgjatë bregdetit, me Kartagjenën që ishte rivalja e madhe e Romës në Mesdheun perëndimor deri në shkatërrimin e saj në Luftën e Tretë Punike.
Perandoria Romake, duke përfshirë Hispaninë, Galinë, Britaninë, Gjermaninë perëndimore dhe Magrebin, e rikonfiguroi plotësisht hartën etnike dhe kulturore të Evropës Perëndimore dhe Afrikës së Veriut. U themeluan qytete, u përhap ligji latin dhe romak, u ndërtuan rrugë dhe ekonomitë lokale u integruan në një treg të gjerë perandorak.
India, Azia Qendrore, Kina dhe Lidhjet Lindore
Në Azinë Jugore, në pellgjet e lumenjve Indus dhe Ganges , Qytetërimi i Luginës së Indusit lulëzoi nga mijëvjeçari i 4-të deri në mijëvjeçarin e 3-të p.e.s., me qytete të planifikuara si Harappa dhe Mohenjo-daro. Rrugët e tyre të drejta, sistemet e kullimit dhe fortifikimet flasin për një shkallë organizimi urban të krahasueshme me atë të qyteteve të mëdha të Mesopotamisë.
Bollëku i shirave musonike nënkuptonte që, ndryshe nga Egjipti apo Mesopotamia, ujitja ishte disi më pak e kërkuar, gjë që favorizonte zhvillimin e shpejtë bujqësor. Banorët e parë, shpesh të quajtur Dravidianë, evoluan nga grupe nomade në shoqëri komplekse urbane me rrjete të gjera tregtare , duke ruajtur kontaktin me Mesopotaminë.
Rreth vitit 1500 p.e.s., arianët mbërritën në nënkontinent nga veriperëndimi, duke filluar një proces përzierjeje, konflikti dhe asimilimi që do të sillte lindjen e strukturave të reja shoqërore dhe fetare. Nga kjo tokë pjellore doli Brahmanizmi dhe, me kalimin e kohës, Hinduizmi klasik, si dhe praktika si joga, tani të njohura në të gjithë botën, por me rrënjë shumë të lashta.
Ndërkohë, stepat e Azisë Qendrore ishin skena e ndërveprimit të vazhdueshëm midis popujve nomadë dhe atyre të vendosur . Këto fusha lidhnin botën iraniane, Indinë, Kinën dhe, më tej, Evropën Lindore. Perandoritë, fiset dhe karvanët përshkonin rrugë që, me kalimin e kohës, do të kristalizoheshin në Rrugën e famshme të Mëndafshit, përmes së cilës qarkullonin produkte, alfabete, fe dhe teknologji.
Kina zhvilloi historinë e saj të lashtë në një autonomi relative. Në brigjet e Lumit të Verdhë, dinasti të tilla si Shang dhe Zhou pasuan njëra-tjetrën, derisa, pas një periudhe shtetesh ndërluftuese, dinastia Qin (Tsin) bashkoi territorin rreth shekullit të 3-të para Krishtit. Perandori u konceptua si "Biri i Qiellit" dhe legjitimiteti i tij varej po aq shumë nga qeverisja e tij e mirë morale sa edhe nga aftësia e tij për të garantuar rendin.
Ishte gjatë kësaj periudhe që filloi ndërtimi i Murit të Madh të Kinës , i projektuar për të sprapsur pushtimet nga popujt nomadë në veri. Gjeografia nuk e bëri të lehtë komunikimin: Himalajet, Tian Shan, Hindu Kush, Malet Pamir dhe shkretëtirat Taklamakan dhe Gobi krijuan barriera të frikshme. Edhe rrugët detare midis Indisë dhe Kinës u ndërlikuan nga musonet dhe ngushticat e shumta.
Afrika Sub-Sahariane dhe rasti i Madagaskarit
Shkretëtira e Saharasë dhe rrjedha e sipërme e Nilit shërbyen për mijëvjeçarë si barriera të qarta që ndanin Afrikën e Veriut nga Afrika Subsahariane, megjithëse ato kurrë nuk u bënë mure të pakapërcyeshme. Rrugët e karvanëve ruanin kontaktin me rajonin e lumit Niger, Gjirin e Guinesë dhe Afrikën Lindore, ku zona si Eritrea dhe Etiopia tregonin lidhje të forta me Gadishullin Arabik.
Historia e lashtë e këtyre rajoneve kombinon mbretëritë bujqësore, shoqëritë blegtorale dhe rrjetet komplekse tregtare trans-Sahariane shumë kohë para zgjerimit islamik. Studimi i kulturave sahariane, për shembull, përdor artin shkëmbor dhe ndryshimin e klimës për të identifikuar faza të tilla si periudhat "Bubaliane", "Bovidiane", "Ekuidiane" ose "Kameliane", të cilat pasqyrojnë praninë e njëpasnjëshme të bizonëve, bagëtive, kuajve, qerreve dhe deveve.
Madagaskari është një rast veçanërisht mbresëlënës: popullsia madagaskariane shfaq lidhje të forta gjuhësore dhe kulturore me botën malajo-polineziane të Oqeanit Indian . Kjo nënkupton udhëtime të guximshme në distanca të gjata në kohërat e lashta ose protohistorike, me udhëtime nga Azia Juglindore në bregdetin afrikan dhe këtë ishull të madh, duke demonstruar se aftësitë detare të shumë popujve të lashtë ishin më të mëdha nga sa imagjinojmë ndonjëherë.
Amerika para-kolumbiane: Andet dhe Mesoamerika
Në Amerikë, periudha e njohur si Antikitet - megjithëse me kronologjitë e veta të dallueshme - pa shfaqjen e dy qendrave kryesore të qytetërimit: Mesoamerika dhe rajoni i Andeve . Të dyja zhvilluan shkrimin ose proto-shkrimin, kalendarët e sofistikuar, arkitekturën monumentale, fetë komplekse dhe shtetet e centralizuara, të gjitha pa kontakt të qëndrueshëm me Botën e Vjetër.
Në bregdetin qendror të Perusë së sotme, rreth mijëvjeçarit të 4-të p.e.s., u shfaqën shoqëritë e para komplekse, të tilla si Sechín dhe Caral . Më vonë, rreth shekullit të 12-të p.e.s., kultura Chavín (ose Cupisnique) u përhap në të gjithë Andet qendrore, duke unifikuar stilet artistike dhe fetare. Me rënien e Chavín, dolën në pah tradita të shumta rajonale: Paracas, Moche, Nazca, Recuay, Lima, Cajamarca, Huarpa, Tiahuanaco, ndër të tjera.
Rreth shekullit të 7-të, bashkëveprimi midis Nazca-s dhe Tiwanaku-s me rajonin Huarpa, së bashku me përmirësimet lokale në bujqësi dhe ujitje, nxitën ngritjen e shtetit Wari , një fuqi urbane dhe ushtarake që kontrollonte pjesën më të madhe të territorit të ndikuar më parë nga Chavín. Rënia e tij, së bashku me atë të Tiwanaku-s në shekullin e 10-të, çoi në fragmentim politik në të cilin lulëzuan krerët si Lambayeque, Chimú, Chancay, Ychsma, Maranga, Chincha, Chachapoyas, Huamachuco, Huancas, Chancas, Collas, Lupaca, Chiribaya dhe Incas.
Duke filluar nga viti 1438, Inka Pachacuti nisën një zgjerim të jashtëzakonshëm që do ta transformonte Perandorinë Inka në shtetin më të madh para-hispanik në Amerikën e Jugut , që shtrihej nga Kolumbia jugore deri në Argjentinën veriperëndimore dhe Kilin qendror. Kjo periudhë e gjatë zhvillimi u ndërpre papritur nga pushtimi spanjoll në shekullin e 16-të, i cili solli një ndryshim rrënjësor në strukturat politike, ekonomike dhe kulturore.
Në Mesoamerikë, lulëzuan kultura të tilla si Olmekët, Majat, Zapotekët, Teotihuakanët, Toltekët dhe Meksika (Aztekët) , me qytete monumentale, sisteme komplekse kalendarike, shkrim hieroglifik në rastin e Majave dhe shtete teokratike ose ushtarake shumë të centralizuara. Edhe pse nuk mund t'i detajojmë secilën këtu, roli i tyre si qendra të mëdha të qytetërimit të lashtë është i krahasueshëm me atë të Egjiptit ose Mesopotamisë brenda konteksteve të tyre.
Organizimi politik dhe shoqëror në antikitet
Një nga karakteristikat përcaktuese të Antikitetit, sipas [emri i autorit], është shfaqja dhe konsolidimi i Shtetit si forma mbizotëruese e organizimit politik . Edhe pse fiset dhe hierarkitë ekzistonin në Parahistori, tani gjejmë institucione, burokraci dhe sisteme ligjore të qëndrueshme që strukturojnë jetën kolektive.
Format shtetërore varionin nga qytet-shtetet e pavarura (pole greke, qytete sumeriane, qytete fenikase) deri te mbretëritë territoriale (Egjipti, Asiria, Juda, mbretëritë indiane ose kineze) dhe perandoritë e gjera shumëkombëshe (ndër të tjera, Akamenide, Helenistike, Romake). Secila prej tyre zhvilloi mekanizmat e vet për mbledhjen e taksave, mbajtjen e ushtrive, administrimin e drejtësisë dhe legjitimimin e pushtetit.
Në terma shoqërorë, shumica e këtyre shoqërive janë të strukturuara në shtresa të diferencuara mirë : një elitë qeverisëse (mbret, faraon, perandor) e shoqëruar nga aristokraci pronarësh tokash dhe zyrtarë të lartë; një klasë priftërore që kontrollon tempujt dhe ritualet; një kategori ushtarake me privilegjet e veta; tregtarë dhe artizanë të specializuar; fshatarë që përbëjnë pjesën më të madhe të popullsisë; dhe, në shumë rajone, skllevër ose bujkrobër në situata të ndryshme varësie.
Marrëdhëniet midis këtyre grupeve ndryshojnë në varësi të vendndodhjes. Në të ashtuquajturën "mënyrë aziatike prodhimi ", një emërtim që tani është i debatueshëm, por i dobishëm për të kuptuar disa tendenca, theksi është vënë në kombinimin e një pushteti qendror shumë të fortë - faraonëve, mbretërve-perëndi, perandorëve - me komunitete fshatare formalisht të lira që paguajnë haraç dhe kryejnë punë të detyruar, dhe një formë skllavërie që ekziston, por nuk përbën fuqinë kryesore punëtore.
Në Mesdheun klasik, u shfaq një kombinim tjetër: qytetarë të lirë me të drejta politike të kufizuara për një pakicë (meshkuj të lirë të lindur nga prindër qytetarë), të mbështetur nga puna e skllevërve dhe popullatave të nënshtruara (metikë, peregrinë, provincialë). Kalimi nga këto shoqëri skllavopronare në feudalizmin mesjetar evropian do të bëhej më vonë një temë qendrore debati midis historianëve.
Feja, mendimi dhe kultura materiale
Në të gjitha qytetërimet e lashta, feja zinte një vend strukturor në jetën kolektive. Tempujt e mëdhenj të Mesopotamisë dhe Egjiptit , shenjtëroret greke si Delfi ose Olimpia, tempujt romakë dhe qendrat ceremoniale maja ose andeze ishin njëkohësisht vende adhurimi, vende për legjitimimin e pushtetit politik dhe qendra për rishpërndarje ekonomike.
Besimet varionin nga politeizmat shumë të përpunuara (panteonet egjiptiane, greke, romake, hindu) deri te formulimet më të hershme të monoteizmit etik, siç është judaizmi, i cili më vonë do të çonte në lindjen e Krishterimit dhe, deri në shekullin e 7-të, në Islam. Këto monoteizma teocentrikë do ta transformonin përgjithmonë peizazhin fetar dhe politik të Mesdheut dhe Lindjes së Afërt.
Krahas fesë, u zhvilluan format para-filozofike dhe filozofike të mendimit . Në Lindjen e Afërt, u përhapën reflektimet mitike mbi origjinën e botës dhe drejtësinë hyjnore (siç është Epi i Gilgameshit). Në Greqi, ndodhi kalimi nga miti në logos, me shkollat filozofike që debatuan për natyrën, shpirtin, qytetin dhe etikën. Filozofia antike më vonë do të formonte bazën mbi të cilën u ndërtua skolastika mesjetare dhe pjesa më e madhe e mendimit modern.
Në një nivel material, Epoka e Lashtë pa përparime të jashtëzakonshme: sistemet e shkrimit dhe alfabetet, përdorimi i gjerë i metalurgjisë së bronzit dhe hekurit, përdorimi i monedhave si instrument qendror i tregtisë, përmirësimet në lundrim dhe arkitektura monumentale prej guri dhe tulle. U hapën rrugë tregtare, duke lidhur kontinentet, megjithëse gjithmonë të kufizuara nga pengesa gjeografike.
Fundi i Antikitetit dhe trashëgimia e tij kulturore
Për qytetërimin perëndimor, fundi simbolik i Antikitetit shënohet nga rënia e Perandorisë Romake Perëndimore në vitin 476 të erës sonë. Megjithatë, Perandoria Romake Lindore vazhdoi si Perandoria Bizantine deri në vitin 1453, duke mbetur e lidhur me botën e lashtë në shumë aspekte. Si pasojë, disa studiues e zgjerojnë Antikitetin e Vonë deri në shekujt 6 dhe 7, dhe madje edhe në shekujt 9 dhe 11, duke theksuar tranzicionet graduale në vend të ndërprerjeve të menjëhershme.
Në varësi të aspektit ekonomik (kalimi nga shoqëritë skllavopronare në ato feudale), politik (zhdukja e Perandorisë universale dhe shfaqja e mbretërive gjermanike), fetar (triumfi i Krishterimit dhe, më vonë, zgjerimi i Islamit), filozofik (nga filozofia antike në atë mesjetare) apo artistik (nga arti klasik në atë të hershëm të krishterë dhe para-romanik), fundi i Antikitetit mund të vendoset në pika disi të ndryshme kohore . Ajo që është e qartë është se nuk ka një datë të vetme të vlefshme për të gjithë botën.
Pavarësisht kalimit të kohës, Antikiteti mbetet shumë i pranishëm në kulturën bashkëkohore . Nga dramat e Shekspirit (Jul Çezari, Antoni dhe Kleopatra, Koriolani, Titi Androniku) ose Servantesi (Rrethimi i Numantias), përmes Neoklasicizmit Francez (Korneille, Racine), te romani historik modern dhe filmat "romakë" ose peplum, Antikiteti shërben herë pas here si sfond për të reflektuar mbi pushtetin, lirinë, luftën, fenë dhe identitetin.
Romane si "Egjiptiani", "Unë, Klaudi", "Ben-Hur", "Quo Vadis?", "Alexandros" dhe shumë libra më të shitur rreth legjioneve romake kanë gjetur adaptimet e tyre në ekran në filma të tillë si Intoleranca, Toka e Faraonëve, 300, Aleksandri, Spartaku, Kleopatra, Gladiatori dhe adaptime të shumta biblike. Përtej saktësisë historike, këto vepra demonstrojnë masën në të cilën mbetemi të magjepsur nga ajo botë e largët.
Një vështrim prapa në Antikitet na lejon të vlerësojmë se si, bazuar në shkrim, qyteti dhe shteti, u krijuan fetë, institucionet, gjuhët, mënyrat e të menduarit dhe modelet politike që ende i formësojnë shoqëritë tona sot . Të kuptuarit e diversitetit dhe ndryshimeve të tyre, ndërveprimeve dhe konflikteve të tyre nuk është një ndjekje shkencore, por një mënyrë shumë efektive për të kuptuar nga vijmë dhe çfarë trashëgimie mbartim në shekullin e 21-të.
