- Przestępczość nieletnich powstaje w wyniku interakcji między jednostką, rodziną, szkołą, społecznością i czynnikami społecznymi, bez pojedynczej przyczyny.
- Teorie takie jak napięcie, subkultury, uczenie się społeczne czy etykietowanie pomagają zrozumieć, w jaki sposób konstruowane są ścieżki przestępcze.
- Skuteczna profilaktyka łączy w sobie działania pierwotne, wtórne i trzeciorzędne, oddziałując na przekonania antyspołeczne, powiązania sprzyjające przestępczości i kontekst.
- Kluczem do ograniczenia recydywy wśród nieletnich są programy oparte na dowodach oraz współpraca między rodziną, szkołą, wymiarem sprawiedliwości i społecznością.
Publiczna dyskusja na temat przestępczości nieletnich często pojawia się w sensacyjnych nagłówkach: napaści zbiorowe, zabójstwa popełniane przez nieletnich, gangi młodzieżowe… ale gdy zagłębimy się w temat, odkrywamy zjawisko o wiele bardziej złożone niż to, co widzimy w wiadomościach. Zrozumienie, co kryje się za tymi zachowaniami, jest kluczowe dla zapobiegania im i racjonalnego działania, a nie tylko ze strachu lub chęci zemsty.
Daleko od uproszczenia, aktualne badania kryminologiczne pokazują, że przestępczość nieletnich jest wynikiem połączenia czynników osobistych, rodzinnych, szkolnych, społecznościowych i społecznych , które oddziałują na siebie w trakcie rozwoju dziecka. Nie ma jednej, magicznej przyczyny, genu przestępczości ani żadnego środowiska, które samo w sobie skazałoby kogokolwiek na popełnianie przestępstw. Wyzwaniem jest zrozumienie tej sieci wpływów i znalezienie sposobów na interwencję w odpowiednim momencie.
Czym jest przestępczość nieletnich i jak jest ona rozumiana prawnie?
Ogólnie rzecz biorąc, przestępczość nieletnich ma miejsce, gdy nieletni popełnia czyny klasyfikowane jako przestępstwo lub wykroczenie w prawie karnym swojego kraju. W wielu systemach prawnych przedział wiekowy dla nieletnich wynosi od 12 do 14 lat, a nawet 17-18 lat, choć dokładny wiek różni się w zależności od konkretnych przepisów. Przed osiągnięciem pewnego wieku dziecko uznaje się za niedojrzałe, aby ponieść odpowiedzialność karną.
W Hiszpanii odpowiedzialność karną nieletnich reguluje ustawa organiczna 5/2000 . Ustawa ta ma zastosowanie do osób, które w chwili popełnienia przestępstwa mają od 14 do 17 lat. Osoby poniżej 14. roku życia nie są uznawane za osoby odpowiedzialne karnie: są one uznawane za niezdolne do popełnienia przestępstwa i podlegają jedynie środkom ochronnym w ramach systemu pomocy społecznej, a nie karom w ścisłym tego słowa znaczeniu.
Ta sama ustawa rozróżnia dwie grupy wiekowe: 14-15 lat i 16-17 lat . Chociaż obie grupy podlegają odpowiedzialności karnej, stopień winy i surowość środków można dostosować, uwzględniając poziom rozwoju, zrozumienia i dojrzałości. Ideą przewodnią jest priorytetowe traktowanie funkcji edukacyjno-resocjalizacyjnej systemu nad funkcją czysto represyjną.
Gdy małoletni nie ponosi odpowiedzialności karnej ze względu na wiek, postępowanie prawne przenosi się do sektora ochrony dzieci: prokuratura zawiadamia państwową agencję ochrony dzieci, aby ta mogła ocenić możliwe środki (opieka zastępcza, wsparcie rodziny itp.). Jednocześnie, w sądzie cywilnym, rodzice, opiekunowie prawni lub kuratorzy mogą ponosić odpowiedzialność za wyrządzone szkody, zgodnie z artykułami 1902 i 1903 Kodeksu cywilnego, które przewidują odpowiedzialność za działania osób pozostających pod ich opieką.
W innych krajach, np. w Stanach Zjednoczonych, system jest w swojej istocie podobny (specjalne sądy dla nieletnich, których celem jest resocjalizacja), ale w przypadku szczególnie poważnych przestępstw lub intensywnego nawrotu istnieje możliwość „przeniesienia” sprawy do jurysdykcji dorosłych , z dużo surowszymi karami i mniej edukacyjnym, a bardziej odwetowym podejściem.
Klasyczne i współczesne teorie na temat przyczyn przestępczości nieletnich
Nauki społeczne i kryminologia sformułowały liczne teorie wyjaśniające, dlaczego niektórzy młodzi ludzie popełniają przestępstwa, a inni nie, nawet żyjąc w podobnych kontekstach. Wyjaśnienia te, dalekie od wykluczania się, często się uzupełniają, oferując pełniejsze zrozumienie zjawiska.
W przeciwieństwie do tego podejścia, perspektywy pozytywistyczne i współczesne teorie psychospołeczne kładą większy nacisk na środowisko społeczno-kulturowe i trajektorie życiowe . Analizowane są między innymi takie czynniki, jak rozpad rodziny, ubóstwo, kultura sąsiedzka i socjologia miejska , niepowodzenia szkolne, doświadczenia bycia ofiarą oraz dynamika grupy.
W ramach tych nurtów zaproponowano kilka szczegółowych teorii, które pomagają zrozumieć różne aspekty przestępczości nieletnich:
Teoria napięcia i subkultury przestępcze
Teoria napięcia, związana z Robertem Mertonem, dowodzi, że współczesne społeczeństwa promują cele sukcesu (status, bogactwo, prestiż) dla całej populacji, ale legalny dostęp do tych celów jest nierównomiernie rozłożony. Osoby żyjące w ubóstwie lub z ograniczonym wykształceniem napotykają większe przeszkody w osiągnięciu tych celów za pomocą legalnych środków.
Zgodnie z tym podejściem, frustracja generowana przez te bariery skłania niektórych młodych ludzi do uciekania się do nielegalnych strategii jako „drogi na skróty” do statusu lub pieniędzy. Merton opisuje kilka sposobów adaptacji do tego napięcia: innowacja (akceptacja celów, ale stosowanie nieuprawnionych środków), wycofanie (odrzucenie celów i środków), rytualizm (trzymanie się środków, zapominając o nich), konformizm (akceptacja społecznie akceptowanych celów i środków) oraz bunt (tworzenie nowych celów i alternatywnych środków).
Powszechnym zarzutem wobec tej teorii jest to, że nie wyjaśnia ona w pełni, dlaczego nie wszyscy ubodzy młodzi ludzie popełniają przestępstwa , ani dlaczego wiele przestępstw nieletnich nie ma wyraźnej motywacji ekonomicznej, zwłaszcza tych z użyciem przemocy. Nie wyjaśnia również, dlaczego niektóre dzieci z problemami w nauce ostatecznie dostosowują się do normy, podczas gdy inne popadają w przestępczość.
Z tym napięciem wiążą się teorie subkultur przestępczych . Teorie te zakładają, że w obliczu trudności w osiągnięciu „konwencjonalnego” uznania społecznego, pewne grupy młodych ludzi tworzą własne subkultury o alternatywnych wartościach, w których odwaga, agresja, lojalność wobec grupy lub umiejętność walki stają się cechami prestiżowymi.
W tych subkulturach, dalekie od potępienia, zachowania przestępcze mogą być symbolem statusu , na przykład w gangach, gdzie ceni się zażywanie narkotyków, przemoc czy bunt wobec autorytetów. Pozostaje jednak niejasne, dlaczego niektórzy młodzi ludzie w podobnych kontekstach podzielają te wartości subkulturowe, a inni nie, ani dlaczego „alternatywną” opcją, którą wybierają, jest właśnie przestępczość.
Asocjacje różnicowe, etykietowanie i uczenie się społeczne
Innym istotnym nurtem myślowym jest teoria asocjacji różnicowych . Koncentruje się ona na grupie rówieśniczej: młodzi ludzie uczą się technik przestępczych, postaw i moralnego uzasadnienia przestępstw poprzez kontakt z przyjaciółmi i rówieśnikami, którzy już są uwikłani w przestępstwa. Gangi działają jak prawdziwe „szkoły przestępczości”, gdzie uczą się, co robić, jak to robić i dlaczego „nie jest tak źle”.
Teorie etykietowania dodają kluczowy aspekt: gdy dziecko zostanie społecznie zaszufladkowane jako „przestępca” lub „problematyczne”, wzrasta prawdopodobieństwo, że przyjmie tę rolę jako element swojej tożsamości. Etykieta może ograniczyć jego dostęp do kręgów prospołecznych i wzmocnić integrację z podobnie stygmatyzowanymi grupami, tworząc rodzaj samospełniającej się przepowiedni.
Teoretycy etykietowania podkreślają, że chłopcy z niższych klas społeczno-ekonomicznych i niektórych grup marginalizowanych są bardziej narażeni na etykietowanie , częściowo dlatego, że w tych grupach zidentyfikowano już więcej przestępców i że podlegają oni bardziej formalnym i nieformalnym kontrolom. Nie oznacza to, że przestępczość jest jedynie wymysłem elit, ale raczej, że uwaga policji i mediów koncentruje się na określonych środowiskach.
Ronald Akers idzie o krok dalej, opracowując swoją teorię uczenia się społecznego , która integruje naśladownictwo (modelowanie), zróżnicowane wzmocnienie oraz społeczną ocenę zachowań. Idea jest prosta: jeśli zachowanie antyspołeczne spotyka się z większymi nagrodami (status, pieniądze, akceptacja grupy) niż karami, a także jest obserwowane u znaczących wzorców do naśladowania (rodzina, przyjaciele, osoby z sąsiedztwa), to ma tendencję do powtarzania się. Grupy służą zarówno jako przykłady zachowań, jak i źródła norm i wartości.
Czynniki indywidualne: osobowość, ciemna triada i zdrowie psychiczne
Teorie psychobiologiczne i psychomoralne, a także modele osobowości, przypominają nam, że sam kontekst nie może wyjaśnić wszystkiego. Cechy osobowości, predyspozycje biologiczne i zaburzenia psychiczne wpływają na prawdopodobieństwo wystąpienia zachowań antyspołecznych, zwłaszcza w połączeniu ze środowiskiem wysokiego ryzyka.
Szeroko badanym, współczesnym podejściem jest ciemna triada osobowości , która grupuje trzy cechy – narcyzm, psychopatię i makiawelizm – na poziomie subklinicznym (tj. poniżej progu zaburzenia klinicznego). Osoby te, nawet jeśli nie są leczone ani nie przebywają w więzieniu, charakteryzują się relacjami naznaczonymi manipulacją, brakiem empatii i poczuciem wyższości.
Narcyzm subkliniczny ocenia się za pomocą narzędzi takich jak Inwentarz Osobowości Narcystycznej (NPI) i charakteryzuje się on nadmierną manią wielkości, potrzebą podziwu, stosowaniem taktyk manipulacyjnych oraz mieszanką cynizmu i wrażliwości. Nie wszyscy narcyzi popełniają przestępstwa, ale ten wzorzec może sprzyjać zachowaniom wyzyskującym i łamiącym zasady.
Psychopatię subkliniczną (czasami nazywaną psychopatią wtórną) zazwyczaj mierzy się za pomocą narzędzi takich jak Inwentarz Psychopatii Samooceny (SRP-III) lub Inwentarz Osobowości Psychopatycznej (PPI). Profile te wykazują niski poziom empatii, chłód emocjonalny, lekceważenie porządku społecznego, skłonność do oszustwa oraz wyższe prawdopodobieństwo zachowań antyspołecznych i przestępczych, zwłaszcza w połączeniu z otoczeniem kryminogennym.
Makiawelizm natomiast opisuje osoby o wysokiej inteligencji emocjonalnej, które wykorzystują ją do manipulacji . Doskonale odczytują emocje innych, ale bez skrupułów wykorzystują je dla własnej korzyści. Badania ewolucyjne łączą tę cechę z wczesnymi doświadczeniami niepewnego przywiązania i deprywacji emocjonalnej, w których nauka manipulacji staje się strategią przetrwania i sukcesu.
Z perspektywy ewolucyjnej sugeruje się, że pewne „trudne” cechy mogły się utrzymać, ponieważ w pewnych środowiskach zwiększają prawdopodobieństwo sukcesu reprodukcyjnego lub przetrwania . Nie usprawiedliwia to moralnie tych zachowań, ale wyjaśnia, dlaczego pewne antyspołeczne profile nadal występują w populacji.
Oprócz tych cech, podręczniki diagnostyczne, takie jak DSM-IV-TR, uwzględniają zaburzenia zachowania w dzieciństwie i okresie dojrzewania , charakteryzujące się agresją, uporczywym łamaniem zasad, okrucieństwem wobec ludzi lub zwierząt, niszczeniem mienia i oszustwem. Wielu nieletnich przestępców spełnia te kryteria i bez szybkiej interwencji jest narażonych na wysokie ryzyko rozwoju antyspołecznego zaburzenia osobowości w wieku dorosłym.
Badania kohortowe młodych przestępców pokazują, że niewielki odsetek recydywistów jest odpowiedzialny za ogromną część poważnych przestępstw. W badaniach tysięcy nastolatków, zaledwie 6% z nich zostało aresztowanych więcej niż pięć razy, ale odpowiadali za ponad połowę wszystkich przestępstw i większość zabójstw i poważnych napaści. Podobne zjawisko zaobserwowano w próbach dorosłych: 1% mężczyzn może odpowiadać za ponad połowę wszystkich odnotowanych przestępstw.
Modele rozwoju przestępczości: Moffitt, Farrington i Redondo
Kryminologia rozwojowa koncentruje się na tym, jak zachowania antyspołeczne ewoluują w cyklu życia . Trzy niezwykle wpływowe prace to taksonomia Terrie Moffitt, teoria integracyjna Davida Farringtona oraz model potrójnego ryzyka popełnienia przestępstwa Santiago Redondo.
Moffitt wyróżnia dwie główne grupy przestępców: osoby dożywotnio recydywistyczne oraz osoby nieletnie. Ci pierwsi zazwyczaj zaczynają przejawiać problemy behawioralne bardzo wcześnie (przed szkołą podstawową), wykazują szeroki wachlarz działań przestępczych (kradzieże, przemoc, zażywanie narkotyków, wandalizm itp.) i kontynuują popełnianie przestępstw w wieku dorosłym. Są oni związani z deficytami neuropsychologicznymi, nieodpowiednim wychowaniem, ubóstwem, odrzuceniem w szkole i problematycznymi grupami rówieśniczymi.
Z drugiej strony, przestępcy ograniczeni do okresu dojrzewania stanowią większość młodych przestępców. Mają oni prawidłowy rozwój neurologiczny, wykazują zachowania transgresyjne związane z poszukiwaniem autonomii i „statusu dorosłego” (spożywanie alkoholu, drobne kradzieże, bójki, brawurowa jazda itp.) i mają tendencję do porzucania tych zachowań, gdy pojawiają się bardziej stabilne nagrody prospołeczne: partner, praca, studia, projekty życiowe.
Farrington z kolei mówi o długoterminowym i krótkoterminowym potencjale antyspołecznym . Potencjał długoterminowy to stabilna predyspozycja jednostki do angażowania się w zachowania antyspołeczne, uwarunkowana stylem socjalizacji, relacjami z prospołecznymi rodzicami, kontaktem z przestępczymi wzorcami do naśladowania oraz poziomem impulsywności. Potencjał krótkoterminowy odnosi się do czynników sytuacyjnych, które zwiększają lub zmniejszają „energię przestępczą” w określonych momentach: nudy, gniewu, używania substancji psychoaktywnych, towarzystwa przyjaciół i wyraźnych okazji do popełnienia przestępstwa.
Zgodnie z tym podejściem decyzja o popełnieniu przestępstwa wynika z interakcji pomiędzy tą predyspozycją a podstawową oceną ekonomiczną kosztów i korzyści : jeśli w konkretnej sytuacji młody człowiek uważa, że zysk (pieniądze, zabawa, status) przeważa nad ryzykiem (aresztowanie, kara, odrzucenie) i posiada niezbędne umiejętności, prawdopodobieństwo, że popełni przestępstwo, gwałtownie wzrasta.
Model Potrójnego Ryzyka Przestępczości Redondo dzieli czynniki ryzyka na trzy główne kategorie: ryzyko osobiste, ryzyko związane ze wsparciem prospołecznym oraz ryzyko związane z możliwościami popełnienia przestępstwa. Każdy czynnik jest postrzegany jako wymiar ciągły (np. impulsywność-samokontrola lub słabe więzi rodzinne-silne więzi). Im większa kumulacja czynników negatywnych (wysoka impulsywność, niski poziom nadzoru rodzicielskiego, przemoc w otoczeniu, liczne możliwości popełnienia przestępstwa), tym większe ogólne ryzyko zachowań antyspołecznych.
Czynniki ryzyka: od jednostki po sąsiedztwo
Badania empiryczne potwierdzają, że nie ma jednego czynnika, który powodowałby przestępczość nieletnich. Czynnikiem decydującym jest kumulacja kilku zagrożeń w różnych obszarach rozwoju dziecka. Obszary te zazwyczaj grupuje się w pięć głównych kategorii: jednostka, rodzina, rówieśnicy, szkoła oraz społeczność/społeczno-ekonomiczne.
Na poziomie indywidualnym ważne jest uwzględnienie używania narkotyków i alkoholu , pewnych cech osobowości (niskiej tolerancji na frustrację, agresywności, trudności w radzeniu sobie z lękiem, niskiej inteligencji emocjonalnej i społecznej), trudności poznawczych oraz problemów ze zdrowiem psychicznym, takich jak zaburzenia zachowania. Czynniki biologiczne związane z układem hormonalnym i endokrynnym również odgrywają rolę.
W środowisku rodzinnym kluczowymi elementami są brak wyraźnych granic i nadzoru , sprzeczne wytyczne edukacyjne między rodzicami, zaniedbujący lub nadmiernie autorytarny styl wychowania, przemoc domowa, znęcanie się nad dziećmi, używanie substancji psychoaktywnych lub zachowania przestępcze rodziców, a także źle rozwiązane separacje i niestabilne współżycie (odpowiedzialność za dalszą rodzinę, instytucje itp.).
W relacjach rówieśniczych istotnymi czynnikami są zarówno bardzo niskie wsparcie społeczne , jak i przynależność do grup przestępczych. Wiele przestępstw popełnianych przez nieletnich ma miejsce w towarzystwie przyjaciół lub gangów, gdzie presja rówieśnicza, pragnienie akceptacji oraz naśladowanie „twardych” lub „odważnych” wzorców do naśladowania odgrywają kluczową rolę.
W środowisku szkolnym pojawiają się takie czynniki, jak niepowodzenia w nauce , trudności w nauce, powtarzające się absencje i przedwczesne kończenie nauki, a także brak jasnych zasad i kompleksowych programów współistnienia. Poczucie oderwania od szkoły, niezrozumienia czegokolwiek lub braku związku z rzeczywistością nauczanych treści często podsyca niezadowolenie i sprzyja powstawaniu życia ulicznego i gangów.
Wreszcie, w kontekście społecznym i ekonomicznym, na pierwszy plan wysuwają się następujące czynniki: niskie dochody rodzin , życie w zdegradowanych dzielnicach o wysokim wskaźniku przemocy, przestępczości i bezrobocia, stygmatyzacja mniejszości etnicznych lub rodzin niepełnych, brak możliwości zatrudnienia, edukacji, dostępu do kultury i sportu oraz łatwy dostęp do narkotyków i broni. Wszystko to tworzy sprzyjające warunki, które w połączeniu z czynnikami osobistymi i rodzinnymi mogą prowadzić do zachowań przestępczych.
Gangi młodzieżowe i kapitał społeczny: między przynależnością a przemocą
Przynależność do gangu stała się jednym z najbardziej widocznych i najszerzej opisywanych zjawisk w przestępczości nieletnich. Badania pokazują, że aktywność przestępcza często poprzedza wstąpienie do gangu ; co oznacza, że większość młodych ludzi, którzy do niego dołączają, popełniła już wcześniej przestępstwa.
Międzynarodowy przegląd badań przeprowadzonych w kilku krajach i na Karaibach zidentyfikował czynniki związane z przynależnością do gangu w pięciu obszarach: jednostka (wcześniejsza przestępczość, używanie substancji psychoaktywnych), rówieśnicy (przyjaciele, którzy już należą do gangów), rodzina (niski poziom nadzoru rodzicielskiego), szkoła (wycofanie się, porażka) oraz społeczność (przemoc w dzielnicach, brak możliwości). Jednak liczba badań jest wciąż niewielka, a wnioski mają charakter wstępny.
W Hiszpanii, dane Ministerstwa Spraw Wewnętrznych pokazują, że liczba gangów młodzieżowych monitorowanych przez Państwowe Siły Bezpieczeństwa wzrosła w ostatnich latach, a zidentyfikowano setki grup . Należą do nich gangi skrajnie lewicowe i skrajnie prawicowe, gangi latynoskie oraz grupy powiązane z przemocą w sporcie. Dominująca grupa wiekowa to 12–24 lata, a większość członków stanowią mężczyźni.
Uderzające jest to, że pomimo związku gangów z przemocą, struktury te mogą oferować niektórym młodym ludziom pewien poziom kapitału społecznego i poczucie przynależności , których nie znajdują w rodzinach ani w szkole. Zapewniają tożsamość, ochronę, a czasem także zasoby materialne. Właśnie dlatego skuteczne interwencje nie ograniczają się do rozbijania gangów, ale dążą do oferowania alternatywnych form prospołecznej przynależności.
Najczęstsze przestępstwa wśród nieletnich
Chociaż młodzi ludzie mogą popełnić praktycznie każdy rodzaj przestępstwa objętego Kodeksem karnym (podobnie jak dorośli), istnieją pewne wzorce przestępczości nieletnich , które powtarzają się częściej w różnych regionach, a do wyjaśnienia wielu z nich kluczowe jest dochodzenie kryminalistyczne i kryminalistyczne .
Przestępstwa przeciwko osobom obejmują napaści, bójki, rabunki , poważne znęcanie się, wykorzystywanie seksualne i napaść, a w skrajnych przypadkach zabójstwo. Często są one powiązane z konfliktami między rówieśnikami, sporami gangowymi, zemstą, demonstracją siły lub nadużywaniem substancji psychoaktywnych.
Przestępstwa przeciwko mieniu często obejmują wandalizm, włamania i kradzieże (na przykład kradzieże telefonów komórkowych, rowerów lub drobnych przedmiotów ze sklepów), a także rabunki z użyciem przemocy lub zastraszenia oraz kradzieże pojazdów. W niektórych kontekstach czyny te są związane z potrzebą ekonomiczną, w innych z pragnieniem statusu lub rozrywki.
Obserwuje się również przestępstwa przeciwko zdrowiu publicznemu, głównie związane z posiadaniem, dystrybucją lub, w mniejszym stopniu, produkcją narkotyków . Często granica między konsumpcją, handlem na małą skalę w celu osiągnięcia korzyści osobistych a udziałem w większych sieciach przestępczych jest zatarta.
Inną kategorią są przestępstwa zakłócające porządek publiczny, takie jak publiczne odurzenie, nadmierny hałas , udział w zamieszkach lub nieposłuszeństwo wobec funkcjonariuszy organów ścigania. Chociaż mogą być one postrzegane jako „nieletni żart”, są one objęte kodeksem karnym.
Wreszcie istnieją tzw. przestępstwa statusowe , które dotyczą wyłącznie nieletnich: powtarzające się nieobecności w szkole (wagary), ucieczki z domu, spożywanie alkoholu lub tytoniu przez osoby niepełnoletnie, przemoc dziecka wobec rodzica i inne zachowania, które w przypadku osoby dorosłej nie byłyby przestępstwem lub podlegałyby innej karze prawnej.
Przegląd międzynarodowy: dane i trendy
Dostępne statystyki pokazują, że chociaż media często przekazują obraz niepowstrzymanej fali przestępczości nieletnich , dane nie zawsze potwierdzają ten alarm. W wielu krajach w ostatnich latach odnotowano spadki lub stabilizację, z okazjonalnymi wahaniami.
Na przykład w Meksyku liczba spraw karnych wszczętych przeciwko nieletnim osiągnęła szczyt około 2011 roku, a następnie systematycznie spadała w ciągu następnej dekady . Wśród młodych osób osadzonych w aresztach większość stanowią osoby w wieku od 16 do 18 lat, z wykształceniem średnim, a ich profil przestępczy obejmuje przede wszystkim rozboje z użyciem przemocy, zabójstwa, posiadanie broni, kradzieże pojazdów, porwania, przestępstwa narkotykowe i przestępczość zorganizowaną.
Krajowe badanie młodzieży w meksykańskim systemie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych odzwierciedla znaczną nadreprezentację mężczyzn i koncentrację terytorialną tego zjawiska w kilku stanach o wysokim wskaźniku przemocy. Jednocześnie podkreśla ono wagę dostosowania systemu wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych do potrzeb dzieci i młodzieży, zgodnie z wytycznymi Sądu Najwyższego, Międzyamerykańskiego Trybunału Praw Człowieka i różnymi instrumentami międzynarodowymi.
W Peru system prawny nie uznaje nieletnich za „przestępców”, lecz za osoby naruszające przepisy kodeksu karnego . Zjawisko gangów młodzieżowych jest ściśle związane z marginalizacją w środowisku miejskim, nierównościami społecznymi, deprywacją materialną i brakiem możliwości. Dane z ośrodków dla nieletnich wskazują na zdecydowaną przewagę mężczyzn, znaczny odsetek młodych ludzi, którzy osiągnęli już pełnoletność, ale nadal przebywają w więzieniach za przestępstwa popełnione jako nieletni, oraz rosnący odsetek przestępstw przeciwko mieniu i handlu narkotykami.
W Hiszpanii dane Narodowego Instytutu Statystycznego wykazują wahania roczne, ale generalnie nie potwierdzają one niekontrolowanego wzrostu przestępczości nieletnich. Wyraźnie widoczna jest jednak przewaga mężczyzn wśród przestępców i wyższa zapadalność w grupach wiekowych zbliżonych do wieku odpowiedzialności karnej.
Profilaktyka: pierwotna, wtórna i trzeciorzędowa
Zapobieganie przestępczości nieletnich obejmuje wszelkie inicjatywy mające na celu zmniejszenie prawdopodobieństwa zaangażowania młodych ludzi w działalność przestępczą lub antyspołeczną . Biorąc pod uwagę wielość czynników, skuteczne reakcje muszą być wielopłaszczyznowe, skoordynowane i długotrwałe.
Profilaktyka pierwotna obejmuje całą populację dzieci i młodzieży i ma na celu redukcję ryzyka oraz wzmocnienie czynników ochronnych, zanim pojawią się zachowania ryzykowne. Obejmuje ona programy rozwijające umiejętności poznawcze i społeczne, wzmacniające poczucie własnej wartości, wspierające kreatywność i talenty, poprawiające motywację do nauki oraz promujące pozytywne relacje między rówieśnikami i w rodzinie.
Profilaktyka wtórna lub selektywna koncentruje się na dzieciach już zidentyfikowanych jako zagrożone (wczesna agresja, problemy wychowawcze, pierwsze wagary, problematyczne grupy rówieśnicze). Wczesna i ciągła interwencja ma tu kluczowe znaczenie, zwłaszcza w rodzinie, szkole i społeczności.
Profilaktyka trzeciorzędna jest skierowana do młodych ludzi, którzy już dopuścili się zachowań przestępczych . Na tym poziomie wdrażane są intensywne, wielowymiarowe i długoterminowe programy, angażujące rodzinę, szkołę, służby socjalne i społeczność lokalną. Ich głównym celem jest zapobieganie recydywie, ułatwianie reintegracji społecznej i pomoc młodym ludziom w budowaniu życia wolnego od przestępczości.
Dostępne dowody wskazują, że najskuteczniejsze strategie to te, które bezpośrednio odnoszą się do czynników ryzyka kryminogennego (antyspołeczne przekonania, powiązania sprzyjające przestępczości, osobista historia antyspołecznych zachowań, problematyczne cechy osobowości) i które są realizowane we współpracy z zespołami interdyscyplinarnymi: psychologami, kryminologami, pracownikami socjalnymi, pedagogami, prawnikami itp.
Programy, typowe błędy i rola mediów
Niektóre znane programy , takie jak „Scared Straight” (polegające na kierowaniu nieletnich do więzień dla dorosłych, aby pokazać im, jak trudne jest życie i ich nastraszyć), zostały poddane rygorystycznej ocenie. Systematyczne przeglądy pokazują, że zamiast zmniejszać przestępczość, mogą one wręcz ją zwiększać w porównaniu z brakiem działań, prawdopodobnie dzięki naśladownictwu, wzmacnianiu roli „twardziela” lub normalizacji środowiska więziennego.
Podobnie jest w przypadku środków takich jak godziny policyjne dla nieletnich , które zabraniają nieletnim przebywania na ulicach w określonych godzinach. Badania przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych nie wykazały wyraźnego spadku przestępczości ani liczby ofiar, a środki te są również sprzeczne z niektórymi prawami podstawowymi. Co więcej, przestępczość nieletnich jest zazwyczaj bardziej nasilona w godzinach szkolnych niż wczesnym rankiem.
W przeciwieństwie do tych strategii o wątpliwej skuteczności, ustrukturyzowane interwencje psychoedukacyjne , takie jak te proponowane przez Andrewsa i Bontę, są bardziej skuteczne. Interwencje te łączą trening umiejętności komunikacyjnych, odpowiedzialności rodzinnej, motywacji do osiągnięć, rozwoju moralnego i rozwiązywania problemów, zarządzania gniewem i regulacji emocji oraz zapobiegania nawrotom poprzez generalizację osiągnięć terapeutycznych w kontekście realnym.
Jednocześnie kluczowa jest rola mediów . Ciągła ekspozycja na przemoc w mediach może normalizować agresję i uodporniać emocjonalnie dzieci i młodzież. Nie chodzi o cenzurowanie wszystkiego, ale o to, by rodziny, szkoły i media wzięły na siebie odpowiedzialność za filtrowanie treści i zapewnienie krytycznej edukacji na temat tego, co jest konsumowane.
Międzynarodowe przepisy, takie jak Wytyczne ONZ dotyczące zapobiegania przestępczości nieletnich , podkreślają obowiązek państw w zakresie opracowywania kompleksowych planów i programów chroniących dzieci i młodzież narażone na ryzyko społeczne (porzucenie, wykorzystywanie, życie na ulicy, skrajne ubóstwo), gwarantujących dostęp do opieki zdrowotnej (w tym opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień), edukacji w zakresie wartości i praw człowieka, godnych mieszkań i uczestnictwa w życiu społecznym.
W tym sensie skoordynowana praca między agencjami rządowymi, systemem edukacji, służbą zdrowia, organizacjami pomocy społecznej i społecznością lokalną pozwala nam budować środowiska, w których młodym ludziom łatwiej jest wybierać ścieżki prospołeczne , a wejście w przestępczość jest pod każdym względem bardziej kosztowne. Gdy zapobieganie zawodzi i dochodzi do przestępstwa, interwencja nadal istnieje, ale staje się bardziej złożona i kosztowna.
Przestępczość nieletnich jest w gruncie rzeczy wskaźnikiem kondycji społeczeństwa: im bardziej spójne, sprawiedliwe i zdolne do zapewnienia realnych szans, tym mniej nieletnich przekroczy granicę poważnego i uporczywego przestępstwa. A gdy to nastąpi, istnieje większe prawdopodobieństwo, że znajdą drugą szansę i nie staną się dożywotnimi przestępcami.
